Het korte antwoord

Dyspareunie is het woord van artsen voor pijn bij het vrijen, meestal bij penetratie. De pijn kan voor, tijdens of na het vrijen komen; artsen gebruiken het woord als hij steeds terugkomt. Er zijn twee hoofdvormen. Bij oppervlakkige dyspareunie doet de ingang van de vagina pijn als de penis naar binnen gaat. Bij diepe dyspareunie doen diepe stoten pijn, achter in de vagina of laag in de buik.

  • Oppervlakkige pijn heeft meestal geen ziekte als oorzaak: de penis gaat dan naar binnen voordat u opgewonden en vochtig genoeg bent.
  • Bent u wel opgewonden, maar blijft u droog? Dan glijdt het makkelijker met een glijmiddel op waterbasis, zoals ons eigen Hydra+.
  • Diepe pijn die terugkomt, laat u nakijken: soms zit er endometriose of een vleesboom achter.
  • Stop als het pijn doet. Doorgaan houdt de pijn in stand.
  • Begin bij de huisarts. Zo nodig volgt een bekkenfysiotherapeut, seksuoloog of gynaecoloog.

Een moeilijk woord in de brief van de gynaecoloog, en ineens heeft de pijn een naam.

Of het woord viel bij de huisarts. Het klinkt als een zeldzame ziekte, maar het zegt alleen dat vrijen pijn doet, niet waardoor. Voor de oorzaak kijken artsen vooral naar waar en wanneer het pijn doet.

Vrijen is fijn, lekker en ontspannend. Tenminste, dat zou het moeten zijn. Ongeveer een op de twintig vrouwen heeft vaak pijn bij het vrijen, en veel meer vrouwen hebben er last van dan er bij de huisarts komen. Nee, u bent echt niet de enige. Pijn bij het vrijen hangt nog altijd een beetje in de taboesfeer, en er wordt vaak over gezwegen. Een hinderlijke klacht dus, waar men (te) lang mee door blijft lopen. En dat is jammer, want vaak is er wat aan te doen.

Inhoudsopgave

Sfeerbeeld: een dichtgeslagen boek met paars leeslint en een leesbril op een nachtkastje

Wat betekent dyspareunie?

Het woord komt uit het Grieks. Dys staat voor moeizaam of slecht, en pareunos is wie naast u ligt: de bedgenoot. Letterlijk staat er dus zoiets als: het niet goed bij elkaar passen van bedgenoten. (Zoekt u op dyspareuni, zonder e aan het eind? Dat is hetzelfde woord.)

In de spreekkamer betekent het iets nuchterders. Voor de huisarts is dyspareunie simpelweg vrijen dat pijn doet, zoals de vrouw dat zelf ervaart. Meestal gaat het om pijn bij penis-in-vaginaseks. Ook pijn die pas na het vrijen opkomt, hoort erbij; de huisarts vraagt daar apart naar.

Een keer pijn is nog geen dyspareunie. Artsen spreken ervan als de pijn steeds terugkomt of blijft, en als u er last van heeft. Het woord beschrijft een klacht, geen ziekte. Daarom volgt altijd de vraag: waar zit de pijn, en wanneer komt hij?

In het grote diagnosehandboek van de psychiaters, de DSM-5, zijn dyspareunie en vaginisme zelfs samengevoegd tot een diagnose, met een naam om over te struikelen: de genitopelvienepijn-/penetratiestoornis. Een van de redenen is dat de twee soms lastig uit elkaar te houden zijn. Voor de aanpak van de huisarts maakt die naam niets uit.

Oppervlakkige en diepe dyspareunie: het verschil

Artsen delen dyspareunie in naar de plek van de pijn: bij de ingang, of diep. Dat is meer dan een woordkwestie, want bij elke vorm hoort ander onderzoek, en vaak een andere oorzaak.

VormPlek en momentZo voelt het vaakMogelijke oorzakenOnderzoek of verwijzing
Oppervlakkige dyspareuniebij de ingang van de vagina, zodra de penis, een vinger of een tampon erin gaatbranderigmeestal geen ziekte maar te weinig opwinding; soms een schimmel, herpes, een huidziekte, een litteken of een dunne huid na de overgangde huisarts bekijkt de vulva en de bekkenbodem, zonder spreider
Diepe dyspareuniebij diepe stoten, achter in de vagina of laag in de buikdiep en dof, soms stekendendometriose, vleesbomen, een ontsteking of een gezwel van een eierstok; soms de blaas, de darm of de bekkenbodemeen volledig gynaecologisch onderzoek, met spreider en inwendig voelen
Vaginisme (verwant)iets inbrengen lukt niet of bijna niet, ook geen vinger of tampon, terwijl u het wel wiltde vagina lijkt te nauwde bekkenbodemspieren spannen zich onbewust aanbij vaginisme vanaf het begin rechtstreeks naar een seksuoloog

Ook het begin telt. Is de pijn er al vanaf de eerste keer vrijen, dan heet hij primair. Is hij later ontstaan, dan secundair. Dat laatste sluipt er vaak langzaam in: het begint met een keer niet vochtig genoeg zijn, en de angst voor de volgende keer doet de rest.

Verder kijken artsen of de pijn er altijd is, of alleen in bepaalde situaties. Doet het wel pijn met een partner, maar niet als u uzelf bevredigt? Dan is er meestal geen lichamelijke oorzaak, maar een psychische, of het komt door problemen in de relatie. Doet het alleen in bepaalde houdingen pijn, dan kan er wel iets lichamelijks spelen: de penis kan dan tegen de baarmoedermond komen.

En dan het moment. De pijn kan beginnen bij het naar binnen gaan, tijdens het vrijen of pas erna, bijvoorbeeld als een branderig gevoel. Ook pijn na het vrijen valt onder dyspareunie. Gaat het vooral om buikpijn na de seks, lees dan ook buikpijn na seks. Een overzicht per plek en per oorzaak staat in onze gids over pijn bij het vrijen.

Oppervlakkige dyspareunie: wat erachter zit

Bij oppervlakkige dyspareunie doet het pijn bij het naar binnen gaan, in of rond de ingang van de vagina. Meestal voelt het branderig. Ook een tampon indoen kan pijn doen.

Bij een minderheid van de vrouwen vindt de arts een lichamelijke oorzaak (bron). Denk aan een schimmel of herpes, een huidziekte als lichen sclerosus, psoriasis of eczeem, een dunne huid na de overgang, een litteken (soms van een bevalling) of een afwijking in de bouw.

Bij de anderen is er geen ziekte. Dan gaat de penis naar binnen voordat het lichaam er klaar voor is: u bent nog niet genoeg opgewonden, de vagina is nog niet vochtig genoeg, en de spieren van de bekkenbodem zijn nog gespannen. Dat klinkt eenvoudig. Maar het is wel echte pijn.

Houdt die pijn langer dan drie maanden aan, zonder aanwijsbare oorzaak? Dan noemen artsen het vulvodynie. Huisartsen hebben er nog een moeilijker woord voor, provoked vestibulodynie: meestal branderige pijn als de ingang wordt aangeraakt, vaak samen met gespannen bekkenbodemspieren. Meer over een pijnlijke ingang leest u in een pijnlijke of geïrriteerde vagina.

Iets heel anders is opwinding die niet weggaat, terwijl u die niet wilt. Daarover gaat onze blog over aanhoudende genitale opwinding (PGAD).

Soms lukt penetratie bijna niet, omdat de spieren rond de vagina vanzelf aanspannen. Dan gaat het om vaginisme. Dat kan ook uit dyspareunie ontstaan: wie blijft vrijen terwijl het pijn doet, kan vaginisme krijgen. Lees daarover wat vaginisme is, en over oefenen in vaginisme oefeningen.

Branderigheid achteraf heeft een eigen blog: een branderig gevoel na de seks. En bij jeuk of ander vocht kan een infectie meespelen; zie pijn bij vrijen door vaginale infecties. Voor oppervlakkige pijn zonder oorzaak heeft de huisarts een vaste aanpak; die staat verderop bij de behandeling.

Diepe dyspareunie: wat erachter zit

Bij diepe dyspareunie gaat het naar binnen gaan zelf goed. Pas bij diepe stoten doet het pijn. Die pijn voelt diep en dof, of soms stekend, achter in de vagina of laag in de buik. Bij sommige vrouwen speelt hij alleen in een bepaalde houding.

Bij diepe pijn zoekt de arts vooral naar een lichamelijke oorzaak. Daarom hoort er een volledig gynaecologisch onderzoek bij. Mogelijke oorzaken zijn onder meer:

  • Endometriose. Plekken die lijken op het slijmvlies van de baarmoeder zitten buiten de baarmoeder, bijvoorbeeld op de eierstokken, de blaas of de darmen. Vaak hoort er heftige buikpijn bij de menstruatie bij.
  • Vleesbomen in de baarmoeder.
  • Een ontsteking van baarmoeder, eileiders of eierstokken, soms na een soa. Vaak met koorts, buikpijn of meer vocht uit de vagina.
  • Een gezwel van een eierstok.
  • De stand van de baarmoeder of een verzakking, waardoor de penis tegen de baarmoedermond komt.

Ook organen naast de baarmoeder kunnen meedoen. Bij een diepe stoot komt de penis in de buurt van de blaas, de bekkenbodem en de diepste uitholling van de buikholte (de holte van Douglas). Is een van die plekken gevoelig, dan kan dat pijn geven. Een prikkelbare darm of een pijnlijke blaas gaat bijvoorbeeld vaker samen met pijn bij het vrijen.

Soms is het een mengvorm: een lichamelijke oorzaak, met daarbovenop een zenuwstelsel dat gevoeliger is geworden, of angst voor pijn. Ook dat hoort bij diepe dyspareunie.

Wat u zelf kunt doen: zoek samen naar houdingen waarbij de penis minder ver naar binnen gaat. Bovenop zitten en op de zij liggen zijn twee houdingen die artsen dan noemen om te proberen. Meer ideeën staan in standjes als penetratie pijn doet. Heeft u ook heftige pijn bij de menstruatie, lees dan endometriose en seksualiteit.

Komt diepe pijn steeds terug, ook in een andere houding? Ga dan naar de huisarts. Na de overgang hebben de meeste vrouwen met endometriose bijna geen last meer. Maar diepe pijn hoort hoe dan ook nagekeken te worden.

Sfeerbeeld: twee houten stoelen aan een tafeltje met twee koppen koffie op een balkon

Lichamelijk of psychisch? Vaak allebei

Zit het tussen de oren of in het lichaam? Zo zwart-wit is het vaak niet. Er kunnen meer oorzaken tegelijk zijn, en de ene oorzaak kan de andere uitlokken.

Het kan beginnen met iets lichamelijks, zoals een schimmel die het vrijen een paar keer pijnlijk maakt. Daarna kan de angst voor pijn blijven, en die angst remt de zin in vrijen. U raakt moeilijker opgewonden, terwijl de bekkenbodem zich vanzelf aanspant. Zo doet het opnieuw pijn. U kunt op die manier makkelijk in een vicieuze cirkel belanden. Een pijncirkel. En wat die cirkel draaiende houdt, is doorgaan met vrijen terwijl het pijn doet.

Stress op het werk, een nieuwe relatie, een partner die er nog niet helemaal klaar voor is als er eenmaal wordt gevreeën, zenuwen voor seks en angst om de partner pijn te doen. Het zijn allemaal factoren die ermee te maken kunnen hebben dat u pijn ervaart tijdens het vrijen. Ook een nare ervaring met vrijen of bij een onderzoek maakt opwinding moeilijker. Of er is gewoon te weinig tijd voor. Wie gespannen aan het vrijen begint, heeft het ook lastiger: ontspannen zijn is een voorwaarde om zonder pijn te kunnen vrijen.

De relatie telt mee. Durft u niet te zeggen dat u niet wilt vrijen, of bent u niet tevreden over de manier waarop u samen vrijt? Ook dan raakt u moeilijker opgewonden. En soms ligt het aan de timing. Een man met wat minder stevige erecties wil soms snel naar binnen, uit angst dat de erectie verdwijnt, terwijl zijn partner nog niet vochtig genoeg is. Dan doet het pijn. Erover praten, en eerst zonder penetratie vrijen, helpt om het moment beter te laten samenvallen.

Pijn bij de een raakt ook de ander: soms krijgt de man erectieproblemen of komt hij te snel klaar door de pijn bij zijn partner. De huisarts moedigt partners daarom aan om samen een oplossing te zoeken. Tips voor dat gesprek staan in hoe u met uw partner over pijn praat. Na seksueel geweld of misbruik is gespecialiseerde hulp nodig; de huisarts verwijst u daarvoor door (zie ook seksueel trauma verwerken).

Dyspareunie na de overgang

Na de overgang is er minder oestrogeen in het lichaam. Daardoor wordt de vaginawand dunner en minder elastisch, en nemen de doorbloeding en het vocht af. Bij erotische prikkeling nemen ze weer toe, alleen duurt dat langer.

Elke vrouw krijgt na de overgang in meer of mindere mate met die dunnere vagina te maken. Toch krijgt maar ongeveer een op de vier er klachten van, zoals een droge vagina en pijn bij het vrijen (bron).

Die pijn ligt dan waarschijnlijk aan te weinig opwinding. Door de dunnere wand komt het vocht trager op gang, en dan is een lange, goede prikkeling nodig voordat u vochtig genoeg bent. Wat ons betreft een geruststellende gedachte, want aan opwinding kunt u samen iets doen. Neem er dus de tijd voor, en laat de clitoris niet links liggen.

Komt de pijn door die dunnere, drogere wand, dan kan de huisarts daarnaast een middel met oestrogeen voor in de vagina voorschrijven: een crème, zetpil of tabletje. Er komt daarbij maar weinig hormoon in het lichaam. Zo'n middel komt naast de tijd voor opwinding, niet in de plaats ervan. Het kan tot twee maanden duren voordat zo'n middel zijn volle werking heeft, en de eerste dagen kan het wat branderig voelen.

Een middel zonder hormoon kan ook, zoals een vochtinbrengende gel of een gel met hyaluronzuur; die koopt u zelf bij drogist of apotheek. Zo'n gel helpt meteen, maar korter. Blijft u bij het vrijen droog, ook als u goed opgewonden bent? Dan is glijmiddel op zijn plaats.

Hoe vrijen na de overgang fijn blijft, leest u in overgang en seks; welk glijmiddel dan past, in het beste glijmiddel in de menopauze.

Dyspareunie bij mannen

Een typische vrouwenkwaal, toch? Nee, echt niet. Bij vrouwen komt het wel vaker voor, maar ook mannen kunnen pijn hebben bij het vrijen: zo'n 3 op de 100 mannen voelt het wel eens. Al gebruikt de Nederlandse huisarts het woord dyspareunie alleen voor vrouwen.

De pijn kan op verschillende plekken zitten:

  • Aan de penis. Meestal aan de eikel: door irritatie (bijvoorbeeld na vrijen terwijl de partner niet vochtig genoeg was), een overgevoelige eikel, een te nauwe voorhuid of een te kort toompje. Ook een soa kan pijn geven.
  • Bij een kromme, pijnlijke erectie. Dat kan de ziekte van Peyronie zijn, een verharding in het zwellichaam van de penis. Die komt vooral voor bij mannen tussen 40 en 60.
  • Bij of na het klaarkomen, en in het bekken. Te gespannen bekkenbodemspieren kunnen pijn geven tijdens of na het klaarkomen, en pijn in het bekken of bij het stuitje. Ook bij een langdurig pijnsyndroom van de prostaat of het bekken kan het klaarkomen pijn doen. De pijn zit dan vaak ook buiten de prostaat: in de penis, de zaadballen, het gebied tussen balzak en anus of de onderbuik.
  • Na lang uitstellen. Wie het klaarkomen lang tegenhoudt, kan pijn krijgen doordat de penis te lang stijf is; dat heet ook wel 'blauwe ballen'.

Hoofdpijn bij het vrijen. Ook hoofdpijn tijdens of net na de seks komt voor; vroeger heette dat ook wel orgasmehoofdpijn. Artsen rekenen het tot de hoofdpijnsoorten, en dus niet tot dyspareunie. Artsen zien het vaker bij mannen dan bij vrouwen, en waar het vandaan komt, is nog niet goed bekend. Krijgt u het voor het eerst, laat het dan snel nakijken door een arts (bron). Is de hoofdpijn opeens heel heftig, zoals u nog nooit had, bel dan direct de huisarts of de huisartsenpost. Meer leest u in hoofdpijn tijdens en na de seks.

Gaat pijn aan de eikel niet binnen twee weken vanzelf over, of is de erectie pijnlijk of krom, ga dan naar de huisarts. Meer over oorzaken en oplossingen staat in pijn bij vrijen bij mannen. Over de rol van de bekkenbodem, bij mannen en bij vrouwen, gaat de bekkenbodem bij pijn bij het vrijen.

Sfeerbeeld: een lege wachtkamer met houten stoelen, een plant en een paarse jas

Wat de huisarts vraagt (volgens de NHG-standaard)

De huisarts vraagt bij dyspareunie vooral waar en wanneer het pijn doet, en hoe het verder gaat met zin, opwinding en de relatie. Het is prettig om vooraf te weten wat er komt. In het gesprek vraagt de huisarts onder meer:

  • Waar de pijn zit: bij de ingang, diep in de vagina, of laag in de buik.
  • Wanneer hij komt: tijdens of na het vrijen. En ook bij een tampon of vinger?
  • Of de pijn er altijd was, of later begon.
  • Wat u doet als het pijn doet: doorgaan, stoppen of iets anders proberen.
  • Of u ook klachten heeft bij het plassen of de ontlasting, jeuk of ander vocht.
  • Hoe het gaat met zin en opwinding en met de relatie, en wat er wel goed gaat.

Welke pijnklacht u precies heeft, weet u het beste zelf. Schrijf het daarom vooraf op. De checklist pijn bij (vaginale) seks van Rutgers helpt daarbij: u kruist aan waar het pijn doet, wanneer, en hoe het voelt (stekend, zeurend, dof, scherp of branderig). Denkt u aan endometriose, houd dan ook een pijndagboek bij.

Voor de huisarts is praten over seks heel gewoon, al voelt dat aan uw kant van het bureau misschien anders. Wilt u liever door een vrouw onderzocht worden, vraag dan bij het maken van de afspraak of dat kan.

Welk onderzoek u kunt verwachten

Bij oppervlakkige pijn bekijkt de huisarts de vulva en zo nodig de vagina, en beoordeelt de bekkenbodem. Een spreider is daarbij niet nodig. U mag meekijken met een spiegel, u wijst zelf aan waar het pijn doet, en u kunt op elk moment zeggen dat u wilt stoppen.

Soms raakt de huisarts de huid voorzichtig aan met een wattenstaafje, zodat u kunt zeggen of u de pijn herkent. Ook kijkt hij of zij of u de bekkenbodemspieren kunt aanspannen en weer loslaten, met een vinger in de vagina als u dat goed vindt.

Bij diepe pijn volgt een volledig gynaecologisch onderzoek, met een spreider en door inwendig te voelen. Daarbij let de arts vooral op lichamelijke oorzaken zoals endometriose en vleesbomen.

Vocht, urine of bloed laten onderzoeken doet de huisarts alleen als daar reden voor is, bijvoorbeeld bij ander vocht, klachten bij het plassen of een vermoeden van een soa.

Echo, kijkoperatie of plethysmografie? Denkt de arts aan endometriose, dan kan de gynaecoloog een inwendige echo of een MRI maken. Een kijkoperatie (laparoscopie) is meestal niet nodig om zeker te weten dat het endometriose is. En de plethysmografie, waarbij de doorbloeding van de vagina wordt gemeten? U komt het woord soms nog tegen. Wij kennen hem eigenlijk alleen uit wetenschappelijk onderzoek naar opwinding; bij het gewone onderzoek van de huisarts bij dyspareunie hoort hij niet.

Na het onderzoek volgt soms een verwijzing. Mogelijkheden zijn:

  • Een bekkenfysiotherapeut, als gespannen bekkenbodemspieren meespelen.
  • Een gynaecoloog, voor nader onderzoek of voor de behandeling van de oorzaak van diepe pijn.
  • Een vulvapoli, waar naast gynaecologen ook een huidarts en een seksuoloog of psycholoog werken.
  • Een seksuoloog, bij pijn die al lang duurt of heel heftig is, en bij vaginisme dat er vanaf het begin is.

Hoe een eerste afspraak bij de seksuoloog gaat, leest u in voor het eerst naar een seksuoloog.

Behandeling van dyspareunie

De behandeling hangt af van de oorzaak, niet van het woord. Is er een aanwijsbare oorzaak, zoals een schimmel of lichen sclerosus, dan behandelt de huisarts eerst die. Bij onduidelijke plekjes op de vulva volgt een verwijzing naar de gynaecoloog of een vulvapoli.

Erover praten kan al schelen: het kan meer ontspanning geven, en daarmee minder klachten. En door met iemand naar de oorzaak te zoeken, verdwijnt de pijn vaak weer. Is de oorzaak van psychische aard, dan is een goed gesprek soms al genoeg om u van uw pijn bij het vrijen af te helpen.

VormEerstDaarna, als het niet genoeg helpt
Oppervlakkig, met een oorzaakde oorzaak behandelen, zoals een schimmel of lichen sclerosusgynaecoloog of vulvapoli
Oppervlakkig, zonder oorzaakuitleg, pijnvrij vrijen, zo nodig een neutrale crème, na zes weken terugbekkenfysiotherapeut; na een half jaar of bij ernstige pijn een seksuoloog
Diepeen volledig gynaecologisch onderzoek; intussen houdingen waarbij de penis minder ver naar binnen gaatgynaecoloog, voor de behandeling van de oorzaak
Na de overganglang genoeg prikkelen voor opwinding; bij een dunne, droge vaginawand daarnaast een middel met oestrogeenglijmiddel als u opgewonden bent maar droog blijft
Vaginisme vanaf het begindirect naar een seksuoloogstap voor stap leren wennen, onder begeleiding

Voor oppervlakkige pijn zonder aanwijsbare oorzaak heeft de huisarts een vaste aanpak:

  • Uitleg over de vicieuze cirkel: zonder opwinding doet het pijn, en angst voor pijn remt de opwinding.
  • Een pijnverbod (zo heet dat echt) tot de volgende afspraak: niets doen wat pijn kan geven. Meestal betekent dat een tijd geen penetratie, en wel strelen, masseren, zoenen en likken.
  • Tijd voor opwinding, want zonder opwinding wordt de vagina niet vochtig genoeg en blijft penetratie pijnlijk.
  • Zo nodig een neutrale crème, twee keer per dag op de pijnlijke plek gemasseerd. Dat beschermt de huid en helpt om weer aan aanraking te wennen. Let op: crèmes en zalven maken condooms minder betrouwbaar.
  • Een nieuwe afspraak na zes weken, om te bespreken hoe het gaat.

Spelen gespannen bekkenbodemspieren mee, dan verwijst de huisarts naar een bekkenfysiotherapeut. Daar leert u merken wanneer de spieren gespannen zijn, en hoe u ze ontspant. Soms volgt later oefenen met een dun staafje, en dan steeds een iets dikker. Dat het werkt, is niet overtuigend bewezen; huisartsen adviseren het op grond van ervaring.

Wordt het na een half jaar niet beter, of is de pijn ernstig, dan volgt een seksuoloog. Die kijkt naar lichaam en beleving tegelijk, en naar wat er om u heen speelt. Samen met uw partner zoekt u weer naar seks die plezierig is; soms hoort daar ook het accepteren van beperkingen bij.

Wat huisartsen bij pijn zonder aanwijsbare oorzaak juist afraden: medicijnen en zelfmedicatie, want die helpen dan niet, en verdovende crème met lidocaïne. Een operatie waarbij de pijnlijke huid wordt weggehaald, is pas een laatste optie, als alle stappen van een seksuologische behandeling geprobeerd zijn.

Bij diepe pijn richt de behandeling zich op de oorzaak, zoals endometriose of vleesbomen; daarvoor stuurt de huisarts u naar de gynaecoloog. Tot die tijd kunnen houdingen helpen waarbij de penis minder ver naar binnen gaat. Na de overgang legt de huisarts uit dat opwinding meer tijd vraagt, en kan hij of zij bij een dunne, droge vaginawand daarnaast een middel met oestrogeen voorschrijven. Bij vaginisme vanaf het begin stuurt de huisarts u direct naar een seksuoloog, die u stap voor stap leert wennen.

Wat u zelf al kunt doen

  • Stop zodra het pijn doet. Doorgaan houdt de cirkel van pijn in stand.
  • Vrij een tijd zonder penetratie, en zoek samen wat wel fijn voelt. Alles mag, als het maar geen pijn doet.
  • Neem ruim de tijd voor opwinding, met strelen, zoenen en aandacht voor de clitoris.
  • Gebruik glijmiddel als u wel opgewonden bent maar droog blijft. Zonder opwinding helpt glijmiddel meestal weinig.
  • Gebruikt u latexcondooms, kies dan glijmiddel op waterbasis, en nooit olie, vaseline of crème erbij.
  • Praat erover met uw partner: wat is fijn, en wat doet pijn?

Uitgebreidere tips voor thuis staan in onze gids over pijn bij het vrijen en in tien tips om het plezier terug te vinden. Oefeningen om te ontspannen vindt u in ontspanningsoefeningen voor fijne seks.

Zonder penetratie kan vrijen ook heel fijn zijn, juist bij pijn

Een tijd geen penetratie. Als de huisarts dat voorstelt, klinkt het al snel als iets wat u moet uitzitten tot het weer gewoon kan. Kijk er liever anders naar. Vrijen is zoveel meer dan een penis in een vagina: zoenen, strelen, masseren, likken, elkaar met de hand verwennen. Het is allemaal seks, en vaak heel fijne.

Bij dyspareunie doet het nog iets extra's. Spreekt u samen af dat er niets naar binnen gaat, dan is de druk eraf: er hoeft niets, dus er kan ook niets mislukken. Zonder die angst ontspant u makkelijker en wordt u sneller opgewonden. Zo draait u de pijncirkel de andere kant op, en komt het vertrouwen terug, in uw lijf en in elkaar. Uw partner hoeft intussen niet meer bang te zijn u pijn te doen.

Henk en zijn vrouw, al ruim 35 jaar samen, zagen vroeger alleen vrijen met penetratie als echte seks. "Dat is wel veranderd," schrijft Henk in onze blog over seks zonder penetratie. Bij hen ging het om zijn erectie en haar overgang; hoe zij het nu aanpakken, leest u daar.

Een paar ideeën om mee te beginnen

Masseer elkaar om de beurt, zeg vijf minuten per persoon. De eerste keren blijven penis, vagina, anus en borsten erbuiten; later mag u overal komen, alleen naar binnen nog niet. Huisartsen raden precies zo'n oefening aan. Een warme massageolie of een massagekaars maakt er meteen een avondje voor twee van; test de gesmolten olie van een kaars wel eerst even op uw pols. Laat ook merken wat fijn is, met een zucht of door de hand van de ander te sturen.

Een streelveer langs de rug of over de binnenkant van de armen kriebelt en verrast, en niemand hoeft iets te presteren. Nog zachter is de Softy, een kwastje dat heel licht trilt.

Houdt u van trillingen, leg dan een vibrator op de buitenkant, op de venusheuvel of door het ondergoed heen. U bepaalt zelf hoe dichtbij. De kop van onze Wandmassager Bordeaux is te groot om naar binnen te gaan, en dat is hier juist prettig. Kleiner is de Je Joue Mimi, een oplegvibrator die plat op de huid ligt.

Massageolie is voor rug, buik en benen. Bij een gevoelige ingang van de vagina is een mild glijmiddel fijner, en met een latexcondoom gaat olie niet samen.

Wilt u na een tijd weer voorzichtig met penetratie beginnen? Kies dan een houding waarin u zelf de diepte en het tempo bepaalt; een paar staan in zeven standjes voor als penetratie pijn doet. Haast is nergens voor nodig. En ook daarna blijft vrijen zonder penetratie gewoon vrijen.

Strelen, masseren en verwennen

Bekijk alles om te strelen en te masseren

Wanneer naar de huisarts?

Ga met dyspareunie naar de huisarts als een van deze dingen voor u geldt:

  • Het vrijen blijft pijn doen, ook als u ruim de tijd neemt en stopt zodra het pijn doet.
  • De pijn wordt erger.
  • Diepe pijn keert terug, in welke houding ook.
  • U verliest bloed terwijl u niet ongesteld bent: na het vrijen, tussen twee menstruaties in, of terwijl u al een jaar of langer niet meer ongesteld bent. Ook een beetje bloed telt, en na de overgang ook roze of bruin slijm.
  • U ziet wondjes, blaasjes of plekjes bij de ingang van de vagina.
  • Er is voor het eerst jeuk of ander vocht bij gekomen, of u liep risico op een soa.
  • De pijn weegt op hoe u zich voelt, op uw zin in vrijen of op uw relatie.

Schroom dus niet om met uw klachten naar de dokter te gaan als u last blijft houden van de pijn en er zelf niet uitkomt.

Komt er koorts bij (38 graden of hoger), pijn onderin de buik, meer of anders gekleurd vocht uit de vagina, of voelt u zich ziek? Bel dan snel de huisarts. Het kan een ontsteking van baarmoeder, eileiders of eierstokken zijn, en dan hoort u zo snel mogelijk antibiotica te krijgen.

Voor mannen: ga naar de huisarts bij pijn aan de eikel die niet binnen twee weken overgaat, bij een pijnlijke of kromme erectie, of bij pijn bij het klaarkomen die blijft. Wordt u plotseling ziek, met koorts of met pijn tussen balzak en anus, in de onderbuik of in de liezen? Bel dan dezelfde dag de huisarts of de huisartsenpost; het kan een ontsteking van de prostaat zijn.

Voor iedereen: krijgt u bij het vrijen opeens heel heftige hoofdpijn, zoals u nog nooit had? Bel dan direct de huisarts of de huisartsenpost.

Hulpmiddelen voor meer comfort

Een hulpmiddel lost de oorzaak van dyspareunie niet op. Wel past bij elke vorm iets anders, naast de stappen hierboven. Al deze hulpmiddelen, en meer, vindt u in onze collectie pijn bij vrijen.

Bij diepe pijn: minder diep. Doen vooral diepe stoten pijn, dan kan een buffer om de penis de diepte beperken. De OhNut bestaat uit vier zachte ringen, los of gestapeld te gebruiken. Uw partner schuift ze om de penis, eventueel over een condoom. Hoeveel ringen u gebruikt, bepaalt hoeveel diepte er overblijft. Begin met twee, en pas het aantal aan tot het goed voelt. Voor hem verandert er weinig aan het gevoel. Wij vinden het een slim ding, juist omdat het zo eenvoudig is. Goedkoop is hij niet, en het is geen medisch hulpmiddel: de OhNut behandelt geen klachten. Blijft het pijn doen, bespreek dat dan met de huisarts.

Tester Bart-Jan en zijn partner gebruiken er meestal twee. Zijn kanttekening: aan de basis zitten de ringen strakker dan een gewone penisring, al stoorde hem dat niet.

Bij pijn bij de ingang of vaginisme: rustig wennen. Een dilatorset kan helpen om stap voor stap, in uw eigen tempo, te wennen aan iets in de vagina. Onze siliconen dilatorset loopt in vijf maten op, van 1,25 tot 3,25 centimeter doorsnede; de kleinste is ongeveer zo dik als een pink. Er hoort een Nederlandse handleiding bij, gemaakt samen met bekkenfysiotherapeuten.

Forceer nooit, stop bij pijn, en gebruik glijmiddel op waterbasis. Oefent u vanwege klachten, overleg dan met uw arts of bekkenfysiotherapeut hoe u het best begint. Andere sets vindt u bij dilators en pelottes, en over ervaringen gaat onze blog over pelottes en dilators.

Glijmiddel. Bij latexcondooms kiest u waterbasis, zoals ons eigen Hydra+. Daar zit geen parfum of kleurstof in, wel glycerine. Wilt u zo weinig mogelijk toevoegingen, dan is er Pjur Woman Nude, zonder glycerine, parabenen of conserveermiddel. Birgit uit ons testpanel vond dat het inwendig ruim lang genoeg werkt, maar uitwendig sneller in de huid trekt. Meer over glijmiddel bij pijn staat in onze gids over pijn bij het vrijen.

Toegift van de Keizerin. Spreek samen een teken af voor het moment dat het pijn begint te doen. Een hand op de arm is genoeg. Dan hoeft niemand midden in het vrijen uitleg te geven, u ligt even stil, en daarna kijkt u samen wat wél fijn is.

Hulpmiddelen bij pijn bij het vrijen

Bekijk alle hulpmiddelen bij pijn bij het vrijen

Veelgestelde vragen

Wat betekent dyspareunie?

Dyspareunie is het medische woord voor pijn bij het vrijen die steeds terugkomt of blijft, meestal bij penetratie. Het woord komt uit het Grieks: dys (moeizaam) en pareunos (bedgenoot). Er zijn twee vormen: oppervlakkig, met pijn rond de ingang van de vagina, en diep, met pijn bij diepe stoten, achter in de vagina of laag in de buik.

Is pijn bij het vrijen normaal?

Nee. Pijn hoort niet bij vrijen, al denken sommige mensen van wel. Seks moet lekker zijn en ontspannend. Een enkele keer pijn, bijvoorbeeld omdat u nog niet vochtig genoeg was, is nog geen dyspareunie. Komt de pijn vaker terug, laat dan uitzoeken waar hij vandaan komt.

Wat is het verschil tussen dyspareunie en vaginisme?

Bij dyspareunie doet vrijen pijn. Bij vaginisme lukt het steeds niet of nauwelijks om een penis, vinger of tampon in de vagina te brengen, terwijl de vrouw dat wel wil. De twee zijn vaak moeilijk uit elkaar te houden en kunnen in elkaar overgaan: wie doorgaat ondanks pijn, kan vaginisme krijgen.

Kan dyspareunie vanzelf overgaan?

Soms wel, maar neem de pijn serieus als hij niet vanzelf overgaat. Heeft hij een oorzaak die te behandelen is, zoals een schimmel, dan pakt de huisarts eerst die aan. Door erover te praten en met iemand naar de oorzaak te zoeken, verdwijnt de pijn vaak weer. Soms blijft hij toch, omdat de angst voor pijn is gebleven. Stop daarom bij pijn, en ga naar de huisarts als het blijft terugkomen.

Welke arts behandelt dyspareunie?

Begin bij de huisarts. Afhankelijk van de oorzaak volgt een bekkenfysiotherapeut, een seksuoloog, een gynaecoloog of een vulvapoli. Bij een kromme, pijnlijke erectie kan dat later de uroloog zijn.

Komt dyspareunie ook bij mannen voor?

Mannen kunnen ook pijn bij het vrijen hebben, maar het woord dyspareunie gebruikt de Nederlandse huisartsenstandaard alleen voor vrouwen. Bij mannen is het veel zeldzamer: zo'n 3 op de 100 voelt wel eens pijn bij het vrijen. Meestal gaat het om pijn aan de eikel, bijvoorbeeld door irritatie, een te nauwe voorhuid of een te kort toompje. Ook het klaarkomen of het bekken kan pijn doen.

Wat kunt u zelf doen bij dyspareunie?

Stop als het pijn doet, en vrij een tijd zonder penetratie. Neem ruim de tijd voor opwinding, en gebruik glijmiddel als u wel opgewonden bent maar droog blijft. Ontspanningsoefeningen kunnen helpen om meer ontspannen te vrijen. Praat met uw partner over wat fijn is en wat pijn doet. Houdt de pijn aan, maak dan een afspraak bij de huisarts.

Kunt u met dyspareunie nog vrijen?

Ja, en de huisarts raadt het zelfs aan: een tijd vrijen zonder penetratie, met zoenen, strelen, masseren en likken. Omdat er dan niets gebeurt wat pijn doet, ontspant u makkelijker en komt het plezier vaak vanzelf terug. Voor uw partner is het ook een opluchting. Ideeën staan in onze blog over seks zonder penetratie.

Wanneer gaat u met dyspareunie naar de huisarts?

Als de pijn blijft, terugkomt of erger wordt, ook als u de tijd neemt. Ga sneller bij ongewoon bloedverlies (na het vrijen, tussen de menstruaties door of na de overgang), bij ander vocht, wondjes of blaasjes. Heeft u koorts of buikpijn, of voelt u zich ziek, bel dan snel. Ook als de pijn drukt op hoe u zich voelt, op uw zin of op uw relatie, is een afspraak verstandig.

Bronnen en verantwoording

Gebaseerd op de standaarden voor huisartsen, Thuisarts, Rutgers, de Europese richtlijn chronische bekkenpijn en de overzichtsartikelen hieronder; voor producten en testervaringen op onze productpagina's.

  1. Nederlands Huisartsen Genootschap (2015, aangepast 2023). NHG-Standaard Seksuele klachten (M87). bekijk bron
  2. Nederlands Huisartsen Genootschap (2022, aangepast 2024). NHG-Standaard De overgang (M73). bekijk bron
  3. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb pijn bij vrijen (vrouw). bekijk bron
  4. Thuisarts.nl (NHG). Elkaar strelen en masseren (niet de penis, vagina, anus en borsten). bekijk bron
  5. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb vaak pijn bij de ingang van mijn vagina en wil een behandeling kiezen. bekijk bron
  6. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb wondjes bij de ingang van mijn vagina. bekijk bron
  7. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb heftige pijn als ik ongesteld ben. Heb ik endometriose? bekijk bron
  8. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb een ontsteking in mijn baarmoeder, eileider of eierstok. bekijk bron
  9. Thuisarts.nl (NHG). Ik verlies bloed uit mijn vagina na de seks. bekijk bron
  10. Thuisarts.nl (NHG). Ik verlies wel eens bloed als ik niet ongesteld ben. bekijk bron
  11. Thuisarts.nl (NHG). Er komt bloed uit mijn vagina en ik ben al meer dan 1 jaar niet ongesteld. bekijk bron
  12. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb jeuk en een droge vagina door de overgang. bekijk bron
  13. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb hoofdpijn. bekijk bron
  14. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb een prostaat-ontsteking. bekijk bron
  15. Rutgers, Seksualiteit.nl. Pijn bij seks. bekijk bron
  16. Nederlandse Vereniging voor Bekkenfysiotherapie. Seksuele klachten mannen. bekijk bron
  17. European Association of Urology (2026). EAU Guidelines on Chronic Pelvic Pain, editie 2026, hoofdstukken epidemiologie, diagnostiek en behandeling. bekijk bron
  18. Hill DA, Taylor CA (2021). Dyspareunia in women. American Family Physician, 103(10). bekijk bron
  19. Orr N, Wahl K, Joannou A e.a. (2020). Deep dyspareunia: review of pathophysiology and proposed future research priorities. Sexual Medicine Reviews, 8(1). bekijk bron
  20. Luzzi GA, Law LA (2006). The male sexual pain syndromes. International Journal of STD and AIDS, 17(11). bekijk bron
  21. Ściślicki P, Sztuba K, Klimkowicz-Mrowiec A, Gorzkowska A (2021). Headache associated with sexual activity: a narrative review of literature. Medicina, 57(8). bekijk bron
  22. Liddell HG, Scott R, Jones HS (1940). A Greek-English Lexicon, lemma δυσ- en πάρευνος. Perseus Digital Library. bekijk bron

Laatst bijgewerkt op 22 oktober 2026.

Gerelateerde berichten

Reactie plaatsen

Let op: opmerkingen moeten worden goedgekeurd voordat ze worden gepubliceerd.