Het korte antwoord
Bij pijn bij het vrijen doet de bekkenbodem vaak mee: spieren die aanspannen terwijl ze juist moeten loslaten. Bij vrouwen voelt dat meestal als een branderige pijn bij de ingang van de vagina. Bij mannen zit de pijn in het bekken, rond de penis of tussen balzak en anus, of komt hij bij het klaarkomen. Angst voor de volgende keer houdt het in stand. Wat u kunt doen: een tijd vrijen zonder pijn, en leren ontspannen bij een bekkenfysiotherapeut.
Vrijen hoort geen pijn te doen, ook niet een beetje.
Toch heeft ongeveer een op de vijf vrouwen wel eens pijn bij het vrijen, en een op de twintig vaak. Bij veel van hen spannen de bekkenbodemspieren te snel aan, ook op momenten dat ze juist moeten loslaten. En ook behoorlijk wat mannen hebben pijn bij het vrijen. Daar kan de bekkenbodem net zo goed meedoen, al denkt bijna niemand eraan.
Wat er dan in het lichaam gebeurt, is goed uit te leggen. En er is meestal iets aan te doen.
Wat doet de bekkenbodem, en wat kan er misgaan?
De bekkenbodem is een laag spieren en bindweefsel onder in het bekken. Hij sluit de buik aan de onderkant af en houdt de organen op hun plek: bij vrouwen de blaas, de baarmoeder met de vagina en de endeldarm. De spieren zorgen dat u plas, ontlasting en windjes kunt ophouden en weer loslaten, en ze doen mee bij het vrijen. U voelt ze als u uw plas probeert op te houden, of een windje op een verjaardag. Mannen hebben net zo goed een bekkenbodem; daar helpen de spieren ook bij de erectie en het klaarkomen. Voor een verzakking is die spiergroep bij mannen wel minder kwetsbaar, omdat zij geen vagina hebben. Bij pijn gaat het bij hen meestal om een te gespannen bekkenbodem.
Normaal staan de bekkenbodemspieren altijd een beetje aan. Zo blijven plasbuis en darm dicht. Bij plassen, poepen en vrijen ontspannen ze: dan kan de plas of de ontlasting naar buiten, of de penis naar binnen.
Er kan op twee manieren iets misgaan. De spieren kunnen te gespannen zijn en niet loslaten, ook niet als dat nodig is. Artsen spreken dan van een overactieve bekkenbodem (vroeger heette dat bekkenbodemhypertonie). Of ze zijn te slap en spannen niet genoeg aan, en dan liggen urineverlies of een verzakking op de loer. En soms gebruikt iemand de spieren gewoon verkeerd, bijvoorbeeld door ze de hele dag onbewust aan te spannen.
Pijn bij het vrijen past vooral bij te gespannen spieren. Een te slappe bekkenbodem geeft eerder minder gevoel of plasverlies, al kan ook een verzakking het vrijen pijnlijk maken. De verschillen op een rij:
| Waar u op let | Te gespannen bekkenbodem | Te slappe bekkenbodem |
|---|---|---|
| Wat de spieren doen | Laten niet goed los, ook niet bij plassen, poepen of vrijen. | Spannen niet genoeg aan, bijvoorbeeld bij hoesten, tillen of lachen. |
| Bij het vrijen | Branderige pijn bij de ingang van de vagina; bij mannen pijn tijdens of na het klaarkomen, of moeite met de erectie. | Minder gevoel, plas verliezen tijdens het vrijen of bij een orgasme. |
| Plassen | Vaak kleine beetjes, moeite met uitplassen. | Plas verliezen bij hoesten, niezen of springen. |
| Poepen | Verstopping, het gevoel dat de darm niet leeg is. | Ontlasting of windjes niet goed kunnen ophouden. |
| Verder | Pijn in onderbuik of rug, soms uitstralend naar heupen of bovenbenen. | Een zwaar gevoel of een bobbel in de vagina. |
| Wat u kunt doen | Leren voelen en loslaten, ademhalingsoefeningen, een tijd vrijen zonder pijn. | Elke dag bekkenbodemoefeningen; bij een verzakking soms een ring of een operatie. |
Een te gespannen bekkenbodem: waaraan merkt u het?
Bij een te gespannen bekkenbodem staan de spieren rond vagina, plasbuis en anus te strak, en lukt loslaten slecht. Bij het vrijen voelt u dat meestal als een branderige pijn bij de ingang van de vagina, zodra er een penis of vinger naar binnen gaat. Ook na het vrijen kan het nog branden. Artsen noemen pijn bij het vrijen dyspareunie.
Andere signalen:
Door de spanning raakt u vaak moeilijker opgewonden en blijft de vagina droger. En met een droge vagina vrijen kan heel pijnlijk zijn. Vrouwen met langdurige bekkenpijn hebben gemiddeld ook minder zin en komen moeilijker klaar dan vrouwen zonder die pijn.
Niet alle pijn bij het vrijen komt van de bekkenbodem. Het kan ook een schimmel of een andere vaginale infectie zijn, eczeem, of de huidziekte lichen sclerosus. Die oorzaken staan op een rij in pijn bij het vrijen bij vrouwen.
Het kan beginnen met spanning. Stress, een vervelende ervaring met vrijen of bij de dokter, angst voor pijn, een opvoeding waarin seks iets vies was. Zulke ervaringen en emoties kunnen ervoor zorgen dat u de spieren onbewust blijft aanspannen. Ook schuldgevoel kan erachter zitten, bijvoorbeeld als uw partner vaker wil dan u. Of u durft niet te zeggen dat u niet wilt vrijen, of u bent niet tevreden over hoe u samen vrijt. En soms schort het aan vertrouwen of intimiteit tussen u en uw partner. Uw lichaam sluit zich dan als het ware van uw partner af.
Er zijn ook lichamelijke aanleidingen: een bevalling, sporten als paardrijden of turnen, of vaak lang plas en ontlasting ophouden. Denk aan de buschauffeur die moet wachten tot de eindhalte, of de juf die pas in de pauze naar de wc kan. Soms is er geen duidelijke oorzaak.
Ook de overgang kan het begin zijn. De binnenkant van de vagina wordt dan dunner en minder soepel, en opgewonden en vochtig worden duurt langer. Gaat er iets naar binnen voordat u vochtig bent, dan kan dat branden of pijn doen, met kans op de cirkel die hieronder staat. Neemt u er de tijd voor, dan blijft vrijen goed mogelijk. Het gaat alleen wat langzamer dan vroeger, en dat hoeft wat ons betreft geen straf te zijn.
Ook ziekte, medicijnen en operaties kunnen zin en opwinding verminderen, bijvoorbeeld sommige medicijnen tegen depressie of hoge bloeddruk. Stop daar nooit op eigen houtje mee; vraag uw huisarts of er iets anders kan.
Of uw bekkenbodem te gespannen is, kunt u niet in uw eentje zeker weten. Er bestaat ook geen test die het met zekerheid aantoont. Een huisarts of bekkenfysiotherapeut voelt hoe de spieren erbij liggen en kijkt of u ze kunt aanspannen en loslaten, en of u kunt persen. Samen met uw klachten geeft dat het beeld. Oefeningen om te leren loslaten staan in oefeningen bij een te gespannen bekkenbodem.
Waarom de pijn blijft: de vicieuze cirkel
Wie een keer pijn heeft gehad bij het vrijen, kan bang worden voor de volgende keer. Die angst remt de zin, en de bekkenbodemspieren spannen zich alvast aan, als reactie op ‘de pijn die komen gaat’. Zonder dat u het wilt.
U raakt moeilijker opgewonden en het duurt langer voordat de vagina vochtig is. Gaat u dan toch vrijen, dan doet het weer pijn. De spanning neemt toe, de angst ook, en de keer daarna begint alles nog stroever. Uw zin is dan niet kapot: opgewonden raken kan nog steeds, het duurt alleen langer.
De relatie kan er flink onder druk door komen te staan. Vrouwen voelen zich vaak schuldig en vinden het moeilijk om erover te praten. Sommigen vrijen toch door omdat ze vinden dat het moet voor hun partner. Anderen zijn bang dat hun partner iemand anders gaat zoeken bij wie het wel lukt. Ook voor mannen kan het een probleem opleveren, omdat zij zich in hun mannelijkheid aangetast voelen. Sommige mannen voelen zich verdrietig en gefrustreerd. Anderen doen zich daarentegen weer agressief of onverschillig voor. Een partner kan er ook onzeker van worden en minder zin krijgen, en soms krijgt een man zelfs erectieproblemen of komt hij te vroeg, juist omdat zijn partner pijn heeft. Dan hebben ze allebei een probleem, en lossen ze het wat ons betreft ook samen op. Hoe u het gesprek begint, leest u in praten over seks met uw partner.
Doorgaan als het pijn doet: zo kan vaginisme ontstaan
Gaat het vrijen pijn doen, stop dan. Doorgaan maakt de pijn erger, want van pijn raakt u juist extra gespannen. Wie toch doorgaat, kan op den duur vaginistisch gaan reageren: de spieren rond de ingang trekken zich dan vanzelf samen. Het lichaam reageert afwijzend, ook al wil de dame zelf graag. Dat is een reflex, geen onwil.
Bij vaginisme lukt het niet of nauwelijks om een penis, vinger of tampon in de vagina te brengen, of het lukt een klein stukje en doet dan pijn. De dame krijgt het gevoel dat ze ‘te nauw’ is, omdat de aangespannen spieren de ingang kleiner maken. Sommige vrouwen hebben het hun hele leven, anderen alleen een periode of alleen met een bepaalde partner. Het kan ook vrouwen overkomen die jarenlang zonder problemen vreeën. Het plezier in vrijen terugvinden en weer baas worden over de bekkenbodemspieren kan heel lastig zijn.
Blijft de pijn bij de ingang langer dan drie maanden, zonder dat er een oorzaak is gevonden of ook nadat een oorzaak is behandeld, dan noemen artsen het vulvodynie. De zenuwen in de ingang van de vagina zijn dan lange tijd geprikkeld. Soms doet dan ook een tampon pijn, of zitten, fietsen of een strakke broek. De vorm waarbij het pijn doet zodra de ingang wordt aangeraakt, heette vroeger vulvaire vestibulitis of focale vulvitis, alsof het een ontsteking was. Eén duidelijke lichamelijke oorzaak, zoals een ontsteking of infectie, is daarbij nooit aangetoond. Wel houden een gespannen bekkenbodem en doorgaan met vrijen bij pijn die pijn in stand.
Wat u dan wél kunt doen: een tijd vrijen zonder pijn. Dus wel vrijen, maar zonder penis of vingers in de vagina. Strelen, masseren, zoenen en likken mogen, zolang het fijn is en geen pijn doet. Veel vrouwen met vaginisme vrijen zo met plezier en komen ook klaar. Wat ons betreft is dat ook geen noodoplossing: vrijen is zoveel meer dan een penis in een vagina. Door te praten en te oefenen kan het plezier helemaal terugkomen. Tips staan in tien tips om het plezier terug te vinden.
Pijn bij het vrijen bij mannen: ook de bekkenbodem
Ook mannen kunnen een te gespannen, overactieve bekkenbodem hebben. Ze merken het aan pijn tijdens of na het klaarkomen, of aan moeite met de erectie. Ook minder goed klaarkomen en pijn in het bekken of bij het stuitje horen erbij. Er kan angst onder zitten dat het de volgende keer weer misgaat, en die angst geeft nog meer spanning.
Pijn in de streek van de prostaat die langer dan drie maanden blijft, zit vaak ook in het perineum (tussen balzak en anus), de penis of de balzak. Artsen noemen dat chronische prostatitis of chronisch bekkenpijnsyndroom. Die naam geven ze pas als andere oorzaken zijn uitgesloten, zoals een ontsteking of vernauwing van de plasbuis, kanker of een zenuwziekte die de blaas raakt. In de praktijk betekent dat vaak een verwijzing naar de uroloog. Ondanks de naam zit er meestal geen bacterie achter.
Bij mannen die met langdurige bekkenpijn bij een gespecialiseerd centrum kwamen, bleek bij ruim negen op de tien de bekkenbodem niet goed te werken, met of zonder ontsteking (bron). Ook erectieproblemen en te vroeg klaarkomen komen bij deze mannen voor.
De cirkel draait bij mannen net zo. Na een keer een slappe erectie of pijn is hij de volgende keer al gespannen voordat het begint. Sommige mannen willen dan snel ter zake komen, uit angst hun erectie kwijt te raken, terwijl hun partner nog lang niet vochtig genoeg is. Dan doet het bij haar pijn, en zijn ze samen verder van huis.
Een acute prostaatontsteking is iets anders: dan wordt u in korte tijd ziek, met koorts en pijn tussen balzak en anus. Bel dan dezelfde dag de huisarts of de huisartsenspoedpost. Over andere oorzaken van pijn bij mannen, zoals een nauwe voorhuid of een te kort toompje, leest u in pijn bij vrijen komt ook voor bij mannen.
Wat helpt bij mannen, en wat is nog onzeker?
Bij langdurige bekkenpijn bij mannen helpt het om de spieren te leren loslaten zodra de pijn opkomt. Zo kunt u de cirkel van pijn, aanspannen en nog meer pijn doorbreken. Een bekkenfysiotherapeut leert u dat met ademhalings- en ontspanningsoefeningen, en laat u voelen wat aanspannen en loslaten is. Dreigt de pijn te blijven, dan kan de huisarts u naar een bekkenfysiotherapeut of een psycholoog-seksuoloog sturen. Hebben erectieproblemen vooral een psychische oorzaak, zoals stress of faalangst, en helpen uitleg en advies niet genoeg, dan verwijst de huisarts naar een seksuoloog.
Een bekkenfysiotherapeut kan gespannen plekken in de spieren ook met de hand behandelen. De Europese urologen vinden het bij langdurige bekkenpijn het overwegen waard om een overactieve bekkenbodem en pijnlijke knopen in de spieren mee te laten behandelen, door een fysiotherapeut die daarin is gespecialiseerd. En gewone massage? Bij pijn rond de prostaat lijkt een gewone massage van het lichaam ongeveer even goed te werken als zo'n gerichte behandeling. Of prostaatmassage helpt, is onzeker. Veel is er nog niet over bekend: goed vergelijkend onderzoek naar bekkenfysiotherapie bij langdurige pijn rond de prostaat ontbreekt nog.
Bekkenbodemoefeningen lijken ook te helpen bij erectieproblemen en bij te vroeg klaarkomen, al is het bewijs mager en is nog niet bekend welk oefenschema het beste werkt. Deze oefeningen draaien om aanspannen. Is uw bekkenbodem juist te gespannen, dan leert u eerst loslaten. Laat daarom eerst een bekkenfysiotherapeut kijken wat u nodig heeft. Een trainingsschema staat in bekkenbodemtraining voor mannen.
En magnesium bij een gespannen bekkenbodem? Daarover vonden wij in de richtlijnen niets. Laat liever eerst uitzoeken waar de klachten vandaan komen.
Plasklachten worden bij mannen vaak aan de prostaat toegeschreven. Dat is meestal te kort door de bocht. Hoe groot de prostaat is, zegt weinig over of iemand plasklachten heeft of krijgt. Meestal spelen meer dingen tegelijk mee, waaronder te veel of te weinig spanning in de bekkenbodem. Een vergrote prostaat kan de plasbuis wel afknellen, maar is meestal niet het hele verhaal. Laat wat ons betreft éérst uitzoeken wat er speelt, voordat er over een operatie wordt gesproken. En bij langdurige pijn rond de prostaat is er geen bewijs dat een operatie helpt.
Bij plasklachten helpen bekkenbodemoefeningen mogelijk ook mannen. De huisarts kan u er uitleg over geven, en helpt dat onvoldoende, dan kan een bekkenfysiotherapeut verder helpen. Na een prostaatoperatie is urineverlies een bekend gevolg. Bekkenbodemoefeningen zijn daarvoor het best bekeken, maar de uitkomsten spreken elkaar tegen. Druppelt er na het plassen nog wat na? Strijk dan na elke plasbeurt de plasbuis leeg, ook het stuk tussen penis en anus.
Een te slappe bekkenbodem: verzakking en urineverlies
Zijn de bekkenbodemspieren te slap of is het bindweefsel zwak, dan blijven blaas, baarmoeder en darm minder goed op hun plek. Een verzakking komt veel voor. Bekende oorzaken:
Wat u kunt merken: plas verliezen bij hoesten, niezen, lachen, rennen of tillen. Een zwaar gevoel in de vagina, of het gevoel dat u op een balletje zit, vaak erger aan het eind van de dag. Moeite met leegplassen en vaker een blaasontsteking. Of juist moeite met het ophouden van ontlasting en windjes.
Ook het vrijen kan anders voelen. Sommige vrouwen voelen minder, of hebben het gevoel dat er juist te veel ruimte is. Anderen verliezen plas tijdens het vrijen of bij een orgasme. Dat is minder zeldzaam dan het voelt: van de vrouwen met urineverlies heeft ruim een op de drie het ook rond het vrijen, het vaakst als de penis naar binnen gaat.
Bij vrouwen na de overgang kan bekkenbodemtraining het vrijen beter maken: vooral het klaarkomen, de opwinding en de tevredenheid lijken erop vooruit te gaan. Dat een slappe bekkenbodem zelf het klaarkomen moeilijker maakt, vonden wij in de richtlijnen niet terug. Het bewijs is nog beperkt, dus beloven doen we niets.
Een verzakking kan geen kwaad, maar vrijen kan er anders door voelen. Komt de penis tegen de baarmoedermond aan, dan kan dat een diepe, doffe pijn geven; een houding waarbij de penis minder diep komt, kan dan helpen. Ideeën staan in standjes als penetratie pijn doet. Draagt u een ring (pessarium), vraag de huisarts dan gerust hoe dat gaat met vrijen.
Wat helpt: elke dag bekkenbodemoefeningen. Na zes tot acht weken heeft u meestal al minder klachten. Blijf daarna oefenen, anders komen ze terug. Hoe u dat aanpakt, leest u in oefeningen en tips voor een zwakke bekkenbodem. Bij een grote verzakking helpen oefeningen niet; wat dan kan, staat verderop.
Naar de bekkenfysiotherapeut: zo gaat dat
Een geregistreerd bekkenfysiotherapeut is een fysiotherapeut met een extra opleiding van drie jaar voor het bekken en de bekkenbodem. Vrouwen en mannen kunnen er terecht, en een verwijzing van de huisarts is niet nodig. Voor klachten bij het vrijen heeft u meestal een aanvullende verzekering nodig. Kijk voor de zekerheid even in uw polis.
Het eerste gesprek gaat over uw klachten: wat u voelt en wanneer, en hoe plassen, poepen en vrijen gaan. Daarna volgt een lichamelijk onderzoek. De therapeut let op uw houding, uw ademhaling en hoe rug en bekken bewegen. U ligt daarbij zo ontspannen mogelijk op de behandelbank, met de voeten plat en de knieën licht gebogen. Als u dat goed vindt, voelt de therapeut ook inwendig hoe de spieren werken (bij vrouwen meestal via de vagina). U wordt dan gevraagd de spieren aan te spannen en weer los te laten, een paar keer te hoesten en te persen. Soms meet een apparaatje de spanning in de spieren, zodat u ziet wat u doet.
Schamen hoeft niet: bekkenklachten komen veel voor, en daar is een bekkenfysiotherapeut nu juist in gespecialiseerd. Een bekkenfysiotherapeut bij u in de buurt zoekt u op defysiotherapeut.com.
Wat u er leert, en hoe goed het werkt
Bij een te gespannen bekkenbodem begint het met voelen: merken wanneer de spieren aanstaan, en ze leren loslaten. U leert weer te voelen in en met uw bekkenbodem. Zo kunt u de spieren ontspannen wanneer seks pijn dreigt te doen. Daar horen ademhalings- en ontspanningsoefeningen bij, en uitleg over ontspannen plassen en poepen, want ook dat kan de klachten in stand houden. Lukt loslaten steeds beter, dan volgen soms oefeningen met een dun staafje in de vagina, en daarna steeds een iets dikker staafje.
Bij een te slappe bekkenbodem gaat het om kracht en timing: de spieren op het goede moment aanspannen, bijvoorbeeld als u iets tilt, de was ophangt of in de tuin werkt.
Soms gebruikt de therapeut hulpmiddelen. Met myofeedback meet een apparaat hoe actief de spieren zijn, zodat u ziet wat u doet. Bij elektrostimulatie prikkelen kleine stroompjes de zenuwen in de bekkenbodem. Zulke apparaten dienen vooral om spieren die u niet goed voelt te leren herkennen en goed te gebruiken. Ook bij verstopping of ontlastingsverlies werkt de therapeut zo, met oefeningen om te leren ontspannen en aanspannen.
Een ballonnetje of pelotte komt bij vulvodynie pas later aan bod. Daar begint de behandeling met bewustwording en ontspanning, zonder inwendige behandeling. Een pelotte of een klein ballonnetje is daarna hooguit zinvol, in een tweede fase, om de angst en het vermijden te doorbreken.
Bekkenfysiotherapie is bij pijn bij het vrijen het gangbare advies, maar overtuigend aangetoond is het effect eerlijk gezegd nog niet (bron). Het advies rust vooral op ervaring en op hoe de klacht ontstaat. Wel lukt het bij langdurige pijn bij de ingang van de vagina met een behandeling meestal om de pijn minder te maken. Soms worden twee behandelingen tegelijk geprobeerd.
Verwacht geen wonder na twee keer. Bij pijn bij het vrijen kijkt de huisarts na ongeveer zes weken hoe het gaat. Is het na een half jaar niet beter, dan verwijst hij of zij door naar een seksuoloog; bij ernstige klachten gebeurt dat eerder. Bij oefeningen voor een te slappe bekkenbodem merkt u meestal na zes tot acht weken verschil. Bij urineverlies bekijkt de huisarts na drie maanden of het genoeg helpt; zo niet, dan komen andere behandelingen aan bod.
Een bekkenfysiotherapeut werkt vaak samen met een seksuoloog. Die helpt u beter te praten over wat u belangrijk vindt bij het vrijen, en zoekt met u naar andere manieren van vrijen. U krijgt oefeningen voor thuis, en uw partner kan bij een deel van de gesprekken zijn. Maken angst en zorgen de pijn erger, dan leert een psycholoog u met cognitieve gedragstherapie daar anders naar te kijken.
Bij vaginisme verwijst de huisarts vaak naar een seksuoloog, voor een behandeling waarin u met ontspanningsoefeningen stap voor stap went aan een dilator of vingers in de vagina. Oefeningen voor thuis staan in vaginisme oefeningen.
Als oefenen niet genoeg helpt: andere behandelingen
Bekkenbodemproblemen zijn gelukkig niet levensbedreigend, en meestal ook niet gevaarlijk voor uw gezondheid. Over een behandeling hoeft u dan ook niet onmiddellijk te beslissen. Voor de signalen onder 'Wanneer naar de huisarts?' geldt dat niet: daarmee gaat u wel snel. Een operatie brengt altijd risico's mee, dus weeg de voor- en nadelen rustig af. U bent uiteindelijk degene die dat het beste kan. Bij een verzakking kunt u altijd nog voor een andere behandeling kiezen: u bent dan niet 'te laat', en de kans dat die helpt, blijft gelijk. Wat er kan als oefenen niet genoeg helpt:
| Behandeling | Waarvoor | Goed om te weten |
|---|---|---|
| Hormooncrème, zetpil of tablet in de vagina | Droge, dunne vagina in en na de overgang. | Op recept. Helpt na een paar weken, het best na twee maanden. Zonder recept is er gel zonder hormonen. |
| Ring in de vagina (pessarium) | Verzakking, of urineverlies bij inspanning. | Niet voor iedereen geschikt. Bij een verzakking worden de klachten minder of verdwijnen ze. Kan irritatie, meer afscheiding of bloedverlies geven. Om de 3 tot 6 maanden schoonmaken. |
| Plasbuisbandje | Plas verliezen bij hoesten, lachen of sporten, als oefenen niet genoeg helpt. | Operatie van ongeveer een half uur. Na een jaar houden ongeveer drie op de vier vrouwen hun plas weer goed op, na vijf jaar ongeveer twee op de drie. Ongeveer 6 op de 100 plassen daarna moeilijker, en net zoveel houden hun plas minder goed op als ze naar de wc moeten. Ongeveer 2 op de 100 krijgen later nog een operatie omdat het bandje schade geeft. Vraag na de operatie welke leefregels voor u gelden, ook voor het vrijen. |
| Operatie bij een verzakking | Verzakking met veel klachten. | De klachten zijn daarna weg, maar bij ongeveer een op de vier vrouwen komt de verzakking terug. |
| Medicijnen bij aandrang | Plotseling heel nodig moeten (een overactieve blaas). | Minstens zes weken proberen. Een droge mond is de bekendste bijwerking. |
| Laxeermiddel | Verstopping die met vezels, drinken en bewegen niet overgaat. | Maakt de ontlasting zachter. De darm wordt er niet lui van. |
| Zenuwstimulatie (sacrale neuromodulatie) | Aandrang met urineverlies als medicijnen niet helpen, of ontlastingsverlies als andere behandelingen niet helpen. | Operatie na een proefperiode. Helpt niet bij iedereen, en soms is later een nieuwe operatie nodig. |
| Prostaatoperatie | Een vergrote prostaat die de plasbuis afknelt. | Plasklachten hebben meestal meer oorzaken dan de prostaat alleen; laat die eerst uitzoeken. Bij langdurige pijn rond de prostaat is er geen bewijs dat een operatie helpt. |
Bij langdurige bekkenpijn wordt zenuwstimulatie ook wel geprobeerd. Het bewijs daarvoor is zwak, en artsen bewaren het voor specialisten in bekkenpijn.
Soms moet eerst duidelijker worden waar het precies aan ligt. Een arts of bekkenfysiotherapeut kan nagaan hoe uw blaas en darmen werken, bijvoorbeeld met een plasdagboek. In het ziekenhuis kan daarvoor ook een urodynamisch onderzoek worden gedaan, een meting van hoe de blaas vult en leegloopt. Bij ontlastingsverlies kan verder onderzoek uitwijzen of het aan de darm, de spieren of het bindweefsel ligt.
De huisarts kan u verwijzen naar een gynaecoloog, uroloog of seksuoloog. Wat u kiest, beslist u zelf. Bij een verzakking helpt de keuzehulp op Thuisarts bij het afwegen.
Goed voor uw bekkenbodem, elke dag
Zachte ontlasting scheelt veel, want als u moet persen, komt er spanning op de bekkenbodem. Eet daarom genoeg vezels, drink elke dag anderhalf tot twee liter (koffie en thee tellen mee) en beweeg minstens tweeënhalf uur per week.
Ga naar de wc als u moet, en wacht niet tot u heel nodig moet. Ga er rustig voor zitten, met de voeten op de grond, en laat de blaas het werk doen zonder te drukken.
Bij een te slappe bekkenbodem of een verzakking: val af als u te zwaar bent, stop met roken (dan hoest u mogelijk minder, en dat scheelt druk) en til niet zwaar. Gewone dingen, zoals de boodschappen of de stofzuiger de trap op, mag u gewoon blijven doen, al zet u de tassen misschien liever in twee keer in de auto. Minder druk op de bekkenbodem blijft ook belangrijk als u oefent, een ring draagt of geopereerd bent. Vraag na een operatie welke leefregels voor u gelden. Werkt u zwaar, bespreek dat dan met de bedrijfsarts.
Bij rennen en springen komt er veel druk op de blaas. Verliest u daarbij plas, dan helpt bij sommige vrouwen een grote tampon tijdens het sporten, al is over het effect weinig bekend. Zolang de klachten er zijn, ligt een sport zonder veel springen meer voor de hand: eerder zwemmen, fietsen of golfen dan volleybal. En strakke kleding? Dat die de bekkenbodem verzwakt, vonden wij nergens terug. Heeft u pijn bij de ingang van de vagina, kies dan wel katoenen ondergoed en een broek die niet knelt. Om te leren loslaten zijn er ook ontspanningsoefeningen voor fijne seks.
Hulpmiddelen voor thuis
Een hulpmiddel lost een gespannen of slappe bekkenbodem niet op, maar het kan wel helpen bij het oefenen dat u van de bekkenfysiotherapeut meekrijgt.
Dilators, ook wel pelottes genoemd, zijn gladde staafjes in oplopende maten. Daarmee kunt u in uw eigen tempo wennen aan iets in de vagina. Begin met de kleinste, forceer nooit en stop bij pijn. Oefent u vanwege klachten zoals vaginisme, na een operatie, na bestraling of bij een huidaandoening, overleg dan eerst met uw arts, gynaecoloog of bekkenfysiotherapeut. Bij vulvodynie is een pelotte hooguit zinvol in een tweede fase van de behandeling. Gebruik er glijmiddel op waterbasis bij, want dat is bij siliconen de veiligste keus. De Siliconen Dilator Set vinden wij een fijne set om mee te beginnen: vijf maten, de kleinste ongeveer zo dik als een pink, zachte siliconen en een Nederlandse handleiding die samen met bekkenfysiotherapeuten is gemaakt. Meer sets staan bij onze dilators en pelottes, en hoe u ermee oefent, leest u in dilators gebruiken.
Glijmiddel vermindert de wrijving en helpt als u ondanks genoeg opwinding droog blijft. Ontbreken opwinding en ontspanning, dan helpt het meestal niet genoeg, en een gespannen bekkenbodem lost het niet op. Kies een glijmiddel op water- of siliconenbasis. Bij siliconen speeltjes neemt u waterbasis, en bij latexcondooms voor de zekerheid ook. Olie en vaseline maken een condoom kapot.
Pjur Woman Nude is op waterbasis, zonder glycerine, parabenen en parfum; krijgt u irritatie, spoel het dan af en stop ermee. Onze testers Claudia en Birgit wijzen erop dat het dun is, dus u heeft er per keer wat meer van nodig. Welk glijmiddel bij u past, wijst onze glijmiddeltest uit; meer uitleg staat in het juiste glijmiddel kiezen.
Bij een te slappe bekkenbodem zijn er kegelballen en vaginaballetjes om de spieren mee te trainen. Bij een te gespannen bekkenbodem raden wij kegels af: dan moet u eerst leren loslaten. Alle trainers staan bij onze bekkenbodemtrainers en kegelballen, en meer over het gebruik leest u in Ben Wa Balls.
De Metis Oba kegelset begint licht, bij 15 gram, en bouwt op tot 110 gram; gebruik er glijmiddel op waterbasis bij, want siliconenglijmiddel kan het materiaal beschadigen. Ellen (65), die de set voor ons beoordeelde: “De bal van 15 gram was veel te licht voor mij, ik begon uiteindelijk met de bal van 35 gram”. De set is geen medisch hulpmiddel; heeft u bekkenbodemklachten, raadpleeg dan uw huisarts. Na een bevalling wacht u minstens drie maanden, en tot u volledig bent hersteld.
Is de vagina droog door de overgang, dan is er naast glijmiddel een vochtinbrengende crème voor in de vagina, zoals JO Renew. Dat is geen glijmiddel: voor tijdens het vrijen neemt u er glijmiddel op waterbasis bij. Niet gebruiken bij een geïrriteerde of beschadigde huid. Meer keuze staat in glijmiddel bij de overgang, en een overzicht per klacht in hulpmiddelen bij seksuele pijn door bekkenbodemproblemen.
Wanneer naar de huisarts?
Vrijen hoort geen pijn te doen. Blijft de pijn, maak dan een afspraak; schamen hoeft niet, bekkenklachten komen veel voor. Ga in elk geval naar de huisarts in deze gevallen:
Bij de huisarts mag u meekijken met een spiegel en aanwijzen waar het pijn doet. Een spreider is bij pijn bij het vrijen niet nodig, en u kunt altijd zeggen dat u wilt stoppen. Liever een vrouwelijke arts? Vraag dat bij het maken van de afspraak. Is het branderig of geïrriteerd, ook buiten het vrijen, lees dan ook pijn in de vagina en pijn bij vrijen door vaginale infecties.
Wie wil praten met mensen die het zelf kennen, kan terecht bij Bekkenbodem4All, de patiëntenorganisatie voor vrouwen en mannen met klachten ‘tussen navel en kruis’. Een seksuoloog zoekt u op nvvs.info. Over seks en oefeningen schrijft Rutgers op seksualiteit.nl, en over plas- en verzakkingsklachten schrijven de gynaecologen op degynaecoloog.nl.
Toegift van de Keizerin. Spreek met uw partner een avond af waarop vrijen niets hoeft. Geen penis, geen vingers naar binnen, geen doel. Strelen, zoenen, samen in bad, en kijken waar het schip strandt. Voor een gespannen bekkenbodem telt dat ook als oefenen, en gezellig is het bovendien.
Een te gespannen bekkenbodem herkent u aan een branderige pijn bij de ingang van de vagina zodra er iets naar binnen gaat, moeite met een tampon, vinger of penis, vaak kleine beetjes plassen en verstopping. Mannen merken eerder pijn tijdens of na het klaarkomen, pijn in het bekken of moeite met de erectie. Zeker weten doet u het pas als een huisarts of bekkenfysiotherapeut voelt hoe de spieren werken en nagaat of u ze kunt aanspannen en loslaten; samen met uw klachten geeft dat het beeld. Een test die het zeker aantoont, bestaat niet.
Bekkenfysiotherapie is het gangbare advies bij pijn bij het vrijen, al is het effect nog niet hard aangetoond; het advies rust vooral op ervaring. Bij langdurige pijn bij de ingang van de vagina lukt het met een behandeling meestal wel om de pijn minder te maken. U leert er de spieren voelen en loslaten, en vaak werkt de therapeut samen met een seksuoloog.
Verbetering merkt u bij oefeningen voor een te slappe bekkenbodem meestal na zes tot acht weken; bij urineverlies bekijkt de huisarts na drie maanden of het genoeg helpt. Bij pijn bij het vrijen kijkt de huisarts na ongeveer zes weken hoe het gaat. Is het na een half jaar niet beter, dan volgt een verwijzing naar een seksuoloog; bij ernstige klachten gebeurt dat eerder. Blijf daarna oefenen, anders kunnen de klachten terugkomen.
Ja, ook mannen kunnen een te gespannen bekkenbodem hebben. Ze merken dat aan pijn tijdens of na het klaarkomen, moeite met de erectie, minder goed klaarkomen of pijn in het bekken, rond de prostaat of bij het stuitje. Angst dat het de volgende keer weer misgaat, houdt het vaak in stand. Een bekkenfysiotherapeut behandelt ook mannen en leert u de spieren los te laten zodra de pijn opkomt. Over massage, en over hoe goed bekkenfysiotherapie bij langdurige pijn rond de prostaat werkt, is nog weinig bekend.
Bekkenbodemoefeningen helpen mogelijk bij erectieproblemen en bij te vroeg klaarkomen, al is het bewijs mager en is niet bekend welk schema het beste werkt. Is uw bekkenbodem juist te gespannen, dan leert u eerst loslaten. Laat daarom eerst een bekkenfysiotherapeut kijken wat u nodig heeft.
Meestal wel. Een verzakking kan geen kwaad, al kan vrijen anders voelen. Doet diepe penetratie pijn, kies dan een houding waarbij de penis minder diep komt. Draagt u een ring (pessarium), vraag de huisarts dan hoe dat gaat met vrijen.
Allebei kan: voor een bekkenfysiotherapeut heeft u geen verwijzing nodig. Bij pijn bij het vrijen beginnen wij liever bij de huisarts, want die kijkt ook naar oorzaken als een schimmel, eczeem of een huidziekte. Bij bloedverlies na het vrijen of bloed bij de plas gaat u altijd eerst naar de huisarts. Koorts met pijn tussen balzak en anus? Bel dan dezelfde dag de huisarts of de huisartsenspoedpost.
Ze helpen wel, maar ze lossen het niet op. Glijmiddel vermindert de wrijving, en een langer voorspel geeft tijd om opgewonden en vochtig te worden; dat is een voorwaarde voor vrijen zonder pijn. Zonder opwinding en ontspanning helpt glijmiddel meestal niet genoeg, en een gespannen bekkenbodem moet u daarnaast leren loslaten.
Gebaseerd op de huisartsenstandaarden, Thuisarts, de richtlijn vulvodynie, de Europese richtlijn over bekkenpijn, de patiënteninformatie van bekkenfysiotherapeuten en overzichtsstudies; waar het bewijs dun is, staat dat erbij.
Laatst bijgewerkt op 20 oktober 2026.
Gerelateerde berichten
