Het korte antwoord
De overgang verandert het vrijen, maar hoeft het niet te bederven. Door minder oestrogeen wordt de huid van de vagina dunner en droger, en het duurt langer voordat u vochtig wordt. Zin krijgen kunt u nog net zo goed, alleen komt het trager op gang. De meeste klachten zijn goed te verhelpen: tijd nemen, een glijmiddel zoals Hydra+ bij het vrijen, een vochtinbrenger zoals JO Renew voor tussendoor, en bij blijvende droogheid een oestrogeencrème via de huisarts. Minder zin heeft meestal meer te maken met pijn, moeheid en sleur dan met hormonen.
Weet u niet waar u moet beginnen? Kies hieronder wat bij u speelt, dan wijzen we u de weg.
Tijdens de overgang en rond de menopauze verandert er een hoop in het lichaam van een vrouw.
En dat heeft gevolgen voor het leven in zijn algemeenheid en ook voor de seksualiteit. Vrijen voelt anders, soms doet het pijn, en de zin komt niet meer vanzelf aanwaaien. Daar praat bijna niemand over, en dus denken veel vrouwen dat het aan hen ligt.
Wij hebben de meest gestelde vragen met antwoorden voor u op een rijtje gezet.
Wat is het verschil tussen de overgang en de menopauze?
De woorden worden door elkaar gebruikt, maar ze betekenen niet hetzelfde. De menopauze is één dag: uw laatste menstruatie. Pas als u twaalf maanden niet meer ongesteld bent geweest, weet u achteraf dat dát hem was. Gemiddeld gebeurt dat rond uw 51ste.
De overgang is de hele periode eromheen: de jaren waarin uw menstruatie onregelmatig wordt, de klachten komen en weer wegtrekken. Bij de een begint dat rond de veertig, bij de ander pas tegen de zestig, en ongeveer een op de honderd vrouwen komt er al voor haar veertigste in. Hoe lang het duurt, verschilt per vrouw; zo'n vijf jaar na de laatste menstruatie worden de klachten meestal minder. Zegt u op een verjaardag ‘ik zit in de menopauze’ terwijl u de overgang bedoelt, dan mag dat van ons. De huisarts weet heus wat u bedoelt.
Hoe uw hormonen vóór die tijd elke maand op en neer gingen, leest u in de menstruatiecyclus uitgelegd. Wat er in de overgang verandert, leest u hieronder.
Goed om te weten. Gebruikt u de pil of een hormoonspiraal, dan merkt u vaak niet wanneer uw menstruatie stopt. De overgang stelt u daarmee niet uit. Wilt u niet zwanger worden, gebruik dan tot een jaar na uw laatste menstruatie nog een voorbehoedmiddel; vanaf uw 52ste mag u ermee stoppen. Zijn uw eierstokken verwijderd, dan zit u er van de ene op de andere dag in, en na chemotherapie begint de overgang vaak eerder.
Kies wat op dit moment het meest speelt. U leest in een paar zinnen wat erachter zit, wat u vandaag al kunt doen en waar u verder leest.
Wat erachter kan zitten. De huid van de vagina is dunner geworden en u wordt langzamer vochtig. Gaat er iets naar binnen voordat u er klaar voor bent, dan schuurt het. Wie pijn verwacht, spant zich aan, en dan doet het nog meer pijn.
Wat u vandaag kunt doen. Neem ruim de tijd, ga pas naar binnen als u echt vochtig bent en houd een glijmiddel bij de hand. Blijft het pijn doen, vraag de huisarts dan naar een oestrogeencrème.
Lees verder: waarom vrijen pijn doet, als glijmiddel niet genoeg is, het beste glijmiddel bij de overgang en onze middelen bij droogheid.
Wat erachter kan zitten. Meestal spelen er meerdere dingen tegelijk: pijn, moeheid, sleur, medicijnen of iets tussen u en uw partner. De hormonen zelf zijn zelden het hele verhaal.
Wat u vandaag kunt doen. Wacht niet op spontane zin; begin met strelen en kijk of de opwinding komt. Haal wat pijn doet weg en plan rustige tijd samen.
Lees verder: minder zin: is dat normaal, geen zin meer in seks na de overgang en libido verhogen als vrouw.
Wat erachter kan zitten. Nachtzweten houdt u uit uw slaap, en wie moe is, heeft geen zin. Zo simpel is het soms.
Wat u vandaag kunt doen. Koele slaapkamer en zuinig met alcohol, want dat kan opvliegers uitlokken. Hinderen de opvliegers u overdag, bespreek dan hormoontherapie met de huisarts.
Lees verder: opvliegers en zin en oestrogeen: is het gevaarlijk.
Wat erachter kan zitten. Oestrogeen voor in de vagina is iets anders dan hormoontherapie voor het hele lichaam. Het eerste is plaatselijk en voor de meeste vrouwen veilig; het tweede werkt het best tegen opvliegers, met een kleine maar echte afweging van risico's.
Wat u vandaag kunt doen. Lees eerst het onderscheid, bekijk de keuzekaart van Thuisarts en neem uw vragen mee naar de huisarts.
Lees verder: oestrogeen en hormoontherapie en testosteron bij vrouwen.
Wat erachter kan zitten. Een partner die haast heeft omdat zijn erectie hapert, een vrouw die meer tijd nodig heeft: dat botst, zonder dat iemand iets fout doet. En praten over seks is voor de meeste stellen het moeilijkste wat er is.
Wat u vandaag kunt doen. Las een penetratiepauze in, vrij een tijd met handen en mond, en praat erover buiten de slaapkamer.
Lees verder: praten over seks met uw partner, streeloefeningen en als zijn erectie een psychische oorzaak heeft.
Wat erachter kan zitten. Na de overgang wordt het weefsel rond de plasbuis dunner en kan de bekkenbodem zwakker worden. Een beetje plas kwijt bij lachen of een zwaar gevoel onderin hoort daarbij, maar u hoeft het niet te accepteren.
Wat u vandaag kunt doen. Begin met bekkenbodemoefeningen en vraag bij twijfel een verwijzing naar de bekkenfysiotherapeut.
Lees verder: oefeningen voor een zwakke bekkenbodem, kegelballen en trainers en wanneer naar de huisarts.
Wat u kiest, blijft op uw eigen scherm; wij slaan niets op. Blijven de klachten, dan is uw huisarts de volgende stap.
Welke veranderingen in uw vagina kunt u verwachten?
Na de menopauze ondergaat uw vagina een aantal veranderingen, en bijna allemaal komen ze door hetzelfde: er is minder oestrogeen. Ongeveer drie op de tien vrouwen hebben er na de menopauze echt last van, en bij zo'n vijftien van de honderd beginnen de klachten al in de jaren dat de menstruatie onregelmatig wordt. Ze komen het vaakst rond vier tot vijf jaar na de laatste menstruatie. Dus ook als u denkt dat u er al doorheen bent, kunnen ze nog komen.
Lenneke (46) zei het op de site van de bekkenfysiotherapeuten zo: ‘In de overgang veranderde mijn lichaam op manieren die ik niet had verwacht. Het helpt om te weten dat er iets aan te doen is.’ Daarom hieronder op een rij wat er verandert, wat u ervan merkt en wat u eraan kunt doen. Twijfelt u wat nu precies de vulva is en wat de vagina, lees dan eerst het verschil tussen vulva en vagina.
| Wat verandert | Wat u ervan merkt | Wat helpt |
|---|---|---|
| De huid wordt dunner en minder rekbaar | Sneller geïrriteerd, kleine scheurtjes, een branderig gevoel of wat bloed na het vrijen. | Tijd nemen, een glijmiddel, en bij blijvende klachten een oestrogeencrème via de huisarts. Brandt het vooral na afloop, lees dan branderig gevoel tijdens of na de seks. |
| U wordt langzamer vochtig | In rust voelt de vagina droger en het duurt langer voordat u klaar bent voor penetratie. | Langer voorspel en een glijmiddel binnen handbereik, zoals Hydra+ of Pjur Woman Aloe. |
| De vagina wordt minder zuur | Vaker jeuk of een ontsteking doordat andere bacteriën de overhand krijgen, en vaker een blaasontsteking. | Geen zeep op de vulva; bij jeuk of afscheiding naar de huisarts. Lees ook pijn bij vrijen door vaginale infecties en blaasontsteking en seks. |
| De clitoris verandert | Aanraken voelt bij de een te fel, bij de ander juist minder dan vroeger. | Zachter beginnen, via de schaamlippen, en ook daar een beetje glijmiddel. |
| Bekkenbodem en plasbuis worden zwakker | Een beetje plas kwijt bij lachen of hoesten, of een zwaar gevoel onderin, alsof er iets zakt (een verzakking). | Bekkenbodemoefeningen, eventueel met kegelballen; blijft het, dan de bekkenfysiotherapeut. |
| Het orgasme verandert | Het kan trager komen en minder heftig voelen. | Meer en directere prikkeling; een kleine vibrator mag gerust. Kijk bij de beste vibrators voor na uw 50ste. |
| De vagina kan nauwer en korter worden | Vooral als er lange tijd niets meer naar binnen is gegaan; penetratie voelt dan te krap. | Blijven vrijen, ook met uzelf, met de hand of een speeltje; meer daarover in tip 8 hieronder. |
Over dat vochtig worden nog één ding, want daar bestaat een hardnekkig misverstand. Het vochtmechanisme werkt wat langzamer. Maar als de dame eenmaal goed opgewonden is, is er geen verschil met de vochtaanmaak van voor de overgang. Een jonge vagina is in rust altijd een beetje vochtig, waardoor een snelle vrijpartij meestal geen klachten geeft. Na de overgang is diezelfde haast opeens wel een probleem. Uw lichaam kan het nog steeds; het vraagt alleen meer tijd.
Waarom doet vrijen in de overgang zo vaak pijn?
Pijn bij het vrijen komt in de overgang helaas veel voor, en nee, het ligt meestal niet aan te weinig zin. Zelfs als uw hoofd en hart er helemaal klaar voor zijn, kan uw lichaam tegenstribbelen. De dunnere huid raakt sneller geïrriteerd, er stroomt minder bloed naar de schaamlippen en de vaginawand, en alles reageert trager op opwinding.
Veel dames hebben seks als de vagina daar nog niet klaar voor is. Kwam een vrouw daar voor de overgang fysiek nog mee weg, na de overgang lukt dat vaak niet meer. Dan schuurt het in plaats van dat het glijdt, en van schuren krijgt niemand zin in een volgende keer.
De foto's hiernaast laten het verschil aan de buitenkant zien: links in rust, rechts opgewonden, met de schaamlippen voller en opener en alles glanzend van het vocht. Na de overgang duurt het langer om van links naar rechts te komen. Eenmaal daar is het verschil met vroeger klein.
Seksuoloog Astrid Kremers zei het in een interview zonder omwegen: ‘Pijn bij het vrijen hoort er niet gewoon bij. Het kan in de meeste gevallen worden voorkomen.’ Haar regel: wordt u niet goed vochtig, ga dan niet naar binnen. En: ‘Pijn is echt verboden.’
Soms zit de haast trouwens bij hem. Een man met een beginnende erectiestoornis wil nogal eens snel naar binnen, uit angst zijn erectie te verliezen. Precies op het moment dat u juist meer tijd nodig heeft. Komt u dat bekend voor, lees dan ook wat als de erectiestoornis een psychische oorzaak heeft en hoe u samen over pijn bij het vrijen praat. Alles over pijn bij het vrijen, ook buiten de overgang, staat in onze gids over dyspareunie, pijn bij het vrijen.
De vicieuze cirkel van pijn, en hoe u eruit stapt
Zo gaat het vaak, stap voor stap:
Zo neemt de zin af, omdat uw lichaam heeft geleerd dat seks pijn doet. Met uw gevoel voor uw partner heeft dat niets te maken. Desiree (54) kent het: ‘Ik heb angst voor de pijn en mijn man is bang om mij pijn te doen. Dus het wordt steeds ingewikkelder.’
Eruit stappen begint met de pijn serieus nemen. Las een penetratiepauze in en vrij een tijdje zonder dat er iets naar binnen gaat; de streeloefeningen zijn daar precies voor bedoeld. Bang voor pijn? Dan helpt een glijmiddel ook bij het voorkomen van een vicieuze pijncirkel. En blijft de bekkenbodem uit zichzelf dichtknijpen, dan kan een bekkenfysiotherapeut u leren hem weer los te laten. Meer daarover in een goede bekkenbodem helpt tegen pijn bij het vrijen.
Hoe voorkomt u pijnlijke seks? Acht tips
Wilt u pijnlijke seks voorkomen, dan is het goed te weten wat er verandert en uw seksleven daarop aan te passen. Dat klinkt als inleveren. Wij zien het anders: het vrijen wordt trager, ja, maar ook aandachtiger, en dat is winst.
1. Geef uw lichaam de tijd. Opwinding komt na de overgang niet meer als een schakelaar, maar als een dimmer. Begin dus niet bij de vagina. Strelen, zoenen, een rug, een binnenkant van een dij. Streel ook de schaamlippen en de clitoris, met uw vingers of met een zacht trillend speeltje: dat brengt het bloed op gang, en het vocht komt erachteraan. U kunt nog net zo opgewonden raken als vroeger, het duurt alleen langer. Neemt u die tijd, dan komt het ook.
2. Seks is meer dan penetratie. Er hoeft niets naar binnen om het heerlijk te hebben. Handen, mond, een massage, tegen elkaar aan liggen. Wie penetratie tijdelijk parkeert, haalt vaak de druk van de ketel. Slow seks is in de overgang een uitkomst.
3. Zorg voor spannende seks. Dat is nu nog belangrijker dan vroeger. Het hoofd en het lichaam moeten allebei opgewonden worden. Een nieuwe plek, een spel, een fantasie hardop. Inspiratie staat in onze achttien tips voor een leuker seksleven.
4. Gebruik een goed glijmiddel. Een glijmiddel helpt vooral als u wel opgewonden bent maar toch droog blijft. Bent u gespannen of nog niet opgewonden, dan is het meestal niet genoeg. Op waterbasis voelt het natuurlijk en past het bij elk speeltje; Hydra+, ons eigen glijmiddel, en Pjur Woman Aloe kwamen goed uit onze eigen vergelijking. Op siliconenbasis glijdt het langer en heeft u maar een paar druppels nodig; Pjur Med Premium Glide is er zo een, zonder geur- en kleurstoffen. Let op: een siliconenglijmiddel gebruikt u niet met siliconen speeltjes. Of, zoals een stel van rond de zestig het ergens samenvatte: ‘Helemaal niks mis met glijmiddel, ongeacht het merk, zolang het maar smeert.’ Zo is het.
Last van een gevoelige vagina? Of van een snel geïrriteerde vaginale huid? Ook dan kan een goed glijmiddel enorm helpen bij het voorkomen van pijnlijke seks. Wilt u een snelle vrijpartij, of juist een hele lange, dan kan een fijn glijmiddel daar heel goed bij ondersteunen. En om een angst van veel mensen weg te nemen: een goed glijmiddel staat de natuurlijke vochtaanmaak niet in de weg, maar ondersteunt deze.
Natuurlijk is een glijmiddel alleen niet de oplossing. Het gaat om de combinatie van aandacht, langere stimulatie, variatie in de seks gecombineerd met een fijn glijmiddel.
5. Neem een vochtinbrenger voor tussendoor. Een vochtinbrengende gel of crème gebruikt u los van het vrijen, om de huid van de vagina soepel te houden. Zo'n gel werkt meteen en heeft geen bijwerkingen; voor het blijvende effect moet u hem wel blijven gebruiken. JO Renew is zo'n crème voor elke dag, en Pjur Med Repair Glide met hyaluronzuur kunt u zowel dagelijks als bij het vrijen gebruiken.
6. Wees lief voor de huid. Stop met zeep en poeder op de vulva, met wasverzachter voor uw ondergoed en met inlegkruisjes en pads. Katoen ademt, en lauw water is genoeg.
7. Train uw bekkenbodem, maar leer hem ook loslaten. Controle over uw bekkenbodemspieren helpt tegen pijn en tegen plasverlies. Alleen: een bekkenbodem die te strak staat, maakt vrijen juist pijnlijker. Doe dus oefeningen voor een sterkere bekkenbodem, en lees daarbij over een te gespannen bekkenbodem.
8. Blijf vrijen, ook met uzelf. Gaat er lange tijd niets meer naar binnen, dan kan de vagina wat nauwer en korter worden; hard bewijs daarvoor is er niet, maar het wordt al jaren zo gezegd. Regelmatig vrijen, met een partner of alleen, met de hand of met een speeltje, houdt de boel doorbloed en soepel. Voelt penetratie na een lange pauze te krap, dan went u stap voor stap met een dilatorset in oplopende maten.
Hoe u dat met uzelf aanpakt, en wat er na de overgang anders voelt, staat bij masturberen als vrouw, met een probleemoplosser voor als het niet lukt.
Tip van Angela (52). Zij vertelde dat ze letterlijk warm moet zijn om zin te krijgen: ‘Lang leve de elektrische deken in de wintermaanden.’ Een kruik, een warme douche of gewoon de verwarming een graadje hoger doen hetzelfde.
Welk glijmiddel past bij u? Doe hieronder onze glijmiddeltest: een paar vragen, en u heeft een advies op maat.
Glijmiddel helpt niet genoeg, en meer tijd ook niet. Wat nu?
Een lezeres schreef onder dit artikel dat haar zin, haar voorspel en haar vochtaanmaak prima in orde zijn, en dat vrijen toch pijn doet, met glijmiddel en al, door de dunne en minder rekbare vaginawand. Ze vond het teleurstellend dat wij daar niet verder op ingingen. Ze heeft gelijk, en daarom staat dit stuk er nu. Soms is de huid zelf het probleem geworden: zo dun en kwetsbaar dat geen glijmiddel en geen voorspel dat nog oplost. Dan is het tijd voor de huisarts, en niet voor nog een flesje.
Oestrogeen voor in de vagina. De huisarts kan een crème of zetpil met estriol voorschrijven, of een vaginaal tabletje met estradiol. Het hormoon komt precies daar waar het nodig is en er komt maar heel weinig van in de rest van uw lichaam. U gebruikt het de eerste twee weken elke dag en daarna twee keer per week. De eerste dagen kan het branden, na een paar weken merkt u verschil en na twee maanden werkt het het best. U kunt het jaren gebruiken; het helpt alleen niet tegen opvliegers. Heeft u borst- of baarmoederkanker, trombose of een hart- of vaatziekte gehad, overleg dan eerst met uw arts. Na borst- of baarmoederkanker is het meestal beter van niet, en dan kan een gel zonder hormoon een uitkomst zijn. Stopt u, dan komen de klachten meestal terug.
Een vrouw die begin veertig in de overgang kwam: ‘In eerste instantie hielp glijmiddel, later was dat niet meer genoeg. Ik heb sinds enige tijd Synapause via de huisarts en dat helpt mij echt.’ Een vrouw van 52 was huiverig door de verhalen over bijwerkingen, maar had er geen een: geen blaasontsteking meer, minder droogheid. En een vrouw van 69 vond de ovules zo branderig dat ze ermee stopte. Tot de apotheek uitlegde dat een ovule vocht nodig heeft om op te lossen. Een tabletje bleek voor haar wel te werken. De les: past de ene vorm niet, vraag dan om een andere.
Er is meer. Een gel met hyaluronzuur is zonder recept te koop en werkt meteen, al is het effect korter. Een bekkenfysiotherapeut helpt als de pijn vooral van een aangespannen bekkenbodem komt. Van nieuwere middelen, zoals een zetpil met DHEA of een tablet met ospemifeen, leest u soms in buitenlandse artikelen; in de Nederlandse huisartsenrichtlijn staan ze niet, dus dat is een gesprek voor de gynaecoloog. En lasertherapie, die sommige klinieken aanbieden? Deskundigen raden het nog niet aan als gewone behandeling, want goed bewijs ontbreekt nog (bron).
Laat u niet afschepen als een arts of website dit probleem bagatelliseert. Er zijn wél effectieve behandelingen, en u verdient seks zonder pijn.
Goed om te weten. Een goed behandelde vagina geeft niet vanzelf weer zin; dat zien huisartsen ook. Wat de crème wel doet: de pijn weghalen, en daarmee een flinke rem.
Minder zin in seks sinds de overgang: is dat normaal?
Ja, heel normaal, maar het geldt niet voor iedereen. Bij sommige vrouwen neemt de zin (het libido, zoals het ook wel heet) af, anderen krijgen juist meer zin of andere zin, en weer anderen merken niets. Een vrouw van 57 had het weleens horen zeggen en vond dat het voor haar klopte: ‘Mannen lopen de trap af en vrouwen vallen van een klif.’ Heeft u echt geen zin en geen plezier meer, lees dan ook ons stuk over geen zin meer in seks na de overgang, want daar gaan we dieper op in.
Een directe lichamelijke oorzaak is er zelden. Er is geen grote daling van testosteron tijdens de overgang, en de hormonen zijn zelden het hele verhaal. Wat wel meespeelt, vaak tegelijk:
Soms zit de zin er nog wel, maar verstopt. Een lezeres schreef onder dit artikel dat ze dacht dat de overgang haar libido had weggenomen, tot ze ging tennissen en in haar les een aantrekkelijke man bleek te zitten: ‘Mijn libido was niet verdwenen maar had zich verstopt.’ Met de tennisman begon ze niets, schreef ze erbij, maar ze voelde zich weer sexy.
Ook zijn er vrouwen die eigenlijk nooit zin in seks hebben gehad, en de menopauze aangrijpen om niet meer te hoeven vrijen. Dat mag. Niemand hoeft, en wie het niet mist, heeft geen probleem.
Wat helpt als u het wel mist. Onthoud dat de opwinding meestal eerst komt en de zin daarna. Wachten tot u spontaan zin krijgt, kan dus lang duren; beginnen met strelen en kijken of het komt, werkt beter. Angela (52) plant het: als ze weet dat het die avond gaat gebeuren, is ze er overdag al mee bezig en stuurt ze een leuk appje. Jacolien (50) houdt het bij wat fijn is: ‘We doen het liever minder vaak dan met tegenzin. Negen van de tien keer is het heel erg fijn.’ Zo bouwt u positieve ervaringen op, en daar komt de zin achteraan. Heeft u nog nooit een vibrator gehad, dan is de Mila een vriendelijk begin: klein, rustig en niet intimiderend, ook fijn om weer te wennen aan penetratie. Wie iets extra's wil, probeert ViaGel for Women op en rond de clitoris; test hem eerst op een klein plekje, want er zit menthol in. Meer leest u in libido verhogen als vrouw.
Vat het niet persoonlijk op: dit is haar lijf, en het zegt niets over wat ze voor u voelt. Haal de haast eruit, ook als uw eigen erectie u zenuwachtig maakt. Vraag wat fijn is, en geloof het antwoord. En praat erover, liever op de bank dan in bed. Hoe u dat aanpakt, staat in praten over seks met uw partner.
Zijn mijn opvliegers de schuld van mijn verdwenen zin?
Voor een deel, ja. Acht van de tien vrouwen krijgen opvliegers, het vaakst in het eerste jaar na de laatste menstruatie, en ze blijven meestal drie tot zeven jaar komen. Komen ze 's nachts, dan slaapt u slecht. Wanneer de algehele kwaliteit van het leven slecht is, en u moe bent van het slaapgebrek, kan de slaap voorrang krijgen boven seks. Logisch, toch?
Depressief wordt u er niet vanzelf van: een duidelijk verband tussen de overgang en depressie is er niet, al kunnen nachten vol opvliegers u wel moe en somber maken. Vrouwen die eerder een depressie hadden, hebben in de overgang wel meer kans dat die terugkomt. Herkent u dat, wacht er dan niet mee naar de huisarts.
Wat u zelf kunt doen: houd de slaapkamer koel, wees zuinig met alcohol, want dat kan opvliegers uitlokken, en leg een glas water en een waaier naast het bed. Helpt dat niet genoeg, dan is hormoontherapie het middel dat het best werkt tegen opvliegers: na twee tot drie weken merkt u iets, na drie maanden zijn het er veel minder. Wilt of mag u geen hormonen, dan kan een korte cursus mindfulness of gedragstherapie het aantal opvliegers wat terugbrengen. En beweging? Tegen de opvliegers zelf helpt het niet aantoonbaar, al is het voor de rest van uw lijf altijd goed. Een vrouw die in de overgang zo somber werd dat ze dacht ‘laat ik maar vast mijn kist gaan bestellen’, ging als een dolle sporten, en alles kwam volgens haar terug op het oude niveau. Of dat door het sporten kwam, weten wij niet. Dat ze zich weer zichzelf voelde, wel.
Oestrogeen: is het gevaarlijk, en wat zijn de bijwerkingen?
Eerst het onderscheid, want daar gaat het vaak mis. Oestrogeen voor in de vagina (crème, zetpil of tabletje) werkt plaatselijk; er komt zo weinig van in uw bloed dat u het jaren kunt gebruiken (na borst- of baarmoederkanker eerst overleggen met uw arts). Hormoontherapie tegen opvliegers is iets anders: u slikt of plakt dan estradiol voor uw hele lichaam, meestal samen met een progestageen dat de baarmoeder beschermt. Daar hoort een echte afweging bij.
Wat het doet. Tegen opvliegers en nachtzweten werkt het beter dan wat dan ook. Op uw stemming en uw zin heeft het zelf weinig invloed; dat u weer slaapt en energie heeft, doet vaak het werk. Mathilde (54): ‘Ik slaap weer als een malle.’ Ze bruist weer van de energie, en dat kwam door de hormonen die ze via een overgangspoli kreeg, zegt ze, maar ook doordat de kinderen het huis uit zijn en ze met haar man drie keer per week is gaan sporten. En zodra de seks er weer was, kwam de zin steeds vaker, alsof er een motortje werd aangezwengeld.
De risico's, eerlijk. Hormoontherapie geeft een iets grotere kans op trombose, een hartinfarct, een beroerte, borstkanker en, zonder progestageen, baarmoederkanker. Die kans blijft klein, maar hij groeit met uw leeftijd en met de jaren dat u het gebruikt. Hoe ouder u bent als u begint, hoe zwaarder dit weegt. Om het tastbaar te maken: van de vrouwen van vijftig en ouder krijgt ongeveer een op de tien borstkanker zonder dat ze ooit hormonen gebruikte. Na drie jaar hormoontherapie komen daar naar schatting twee vrouwen per duizend gebruiksters bij (bron). Daarom adviseren huisartsen om het liever niet langer dan vijf jaar te gebruiken. Een pleister, gel of spray geeft waarschijnlijk minder kans op trombose dan een pil. En stopt u, dan zakt het risico binnen een paar jaar weer naar wat het was.
Voor wie niet. Heeft u borstkanker of baarmoederkanker, trombose, een hartinfarct of een beroerte gehad, verliest u bloed zonder duidelijke oorzaak of heeft u een leverziekte, dan krijgt u geen hormoontherapie. Rookt u, dan ook niet. In alle andere gevallen weegt u het samen met uw huisarts af; Thuisarts heeft er keuzekaarten voor die u aan tafel kunt leggen. Gebruikt u hormonen, dan komt u elk jaar even bij de huisarts voor controle.
Bijwerkingen. Ongeveer een tot tien op de honderd gebruiksters heeft er last van: gespannen of pijnlijke borsten, hoofdpijn, maag- of darmklachten of onregelmatig bloedverlies. Meestal trekt dat weg; blijft het, dan past de arts de dosis of het middel aan.
Een groot Amerikaans onderzoek van ruim twintig jaar geleden kwam met alarmerende cijfers over borstkanker en hart- en vaatziekten. Het nieuws ging de wereld over, artsen stopten met voorschrijven en een hele generatie vrouwen bleef met haar opvliegers zitten. Later bleek dat de vrouwen in dat soort onderzoeken gemiddeld een stuk ouder waren dan de vrouwen die nu met hormonen beginnen, en de middelen van nu bevatten minder hormoon en zijn veiliger dan die van toen. De risico's zijn er nog wel, maar ze zijn veel kleiner dan vroeger. Bespreek het dus gewoon met uw huisarts.
Testosteron bij vrouwen: doet het ertoe?
Jazeker. Testosteron is ook voor vrouwen een sekshormoon; het wordt gemaakt in de eierstokken en de bijnieren en het speelt een rol bij zin en opwinding. In de overgang blijven de eierstokken nog lang testosteron maken, terwijl de aanmaak van oestrogeen juist inzakt. Dat is een van de redenen dat vrouwen na de overgang net zo gevoelig kunnen blijven voor seksuele prikkels als daarvoor. Alleen duurt het langer voordat het lichaam meedoet.
Kunt u zelf voor meer testosteron zorgen? Dat hoeft meestal niet. En laten meten heeft bij minder zin geen zin: de uitslag zegt weinig over wat u voelt, en de huisarts doet het daarom niet.
Er zijn vrouwen die hun zin voelen verdwijnen en dat verschrikkelijk vinden. Zo'n dame is bijvoorbeeld Jane Fonda. Zij was een van de eerste vrouwen die hier openlijk over praatte en zwoer een tijd bij testosteron. In studies bij zorgvuldig gekozen vrouwen na de menopauze met heel weinig zin gaf een lage dosis testosteron wat meer zin en opwinding. Echter, de resultaten zorgden niet voor een grote juichstemming: ook de placebocrème zonder testosteron gaf al verbetering, en testosteron deed er gemiddeld maar één fijne vrijpartij per maand bovenop. Internationale deskundigen zijn het erover eens dat dit de enige situatie is waarin testosteron bij vrouwen een plek kan hebben, en dan in een lage dosis. Over de veiligheid op lange termijn is te weinig bekend.
In Nederland is er geen testosteronmiddel voor vrouwen geregistreerd en schrijft de huisarts het niet voor. Wie het toch gebruikt, krijgt een middel voor mannen in een lagere dosis. Ook bij een lage dosis krijgen sommige vrouwen wat puistjes of extra haargroei, en bij een te hoge dosis kan de stem lager worden. Wilt u het overwegen, dan hoort dat gesprek thuis bij een gynaecoloog of arts-seksuoloog.
Heel vaak wel, al komt hij anders terug dan hij wegging. Een gynaecoloog noemde seks in een podcast een waakvlammetje: het dooft niet, maar u moet het af en toe aanwakkeren. Een Vlaamse relatietherapeut noemde de overgang een vorm van rouw: u wordt een andere seksuele vrouw, en dat vraagt tijd. Allebei waar, vinden wij. Geef uzelf die tijd, haal de pijn weg, haal de haast eruit, en kijk wat er dan nog over is. Meestal meer dan u dacht.
Wanneer naar de huisarts, gynaecoloog of seksuoloog?
Voor het meeste in dit stuk heeft u geen dokter nodig. Sommige dingen horen wel bij de huisarts, en liever vroeg dan laat. Maak in elk geval een afspraak als:
De huisarts kan kijken, uitleggen en een crème of hormonen voorschrijven. En doorsturen: naar de gynaecoloog of een overgangspoli in het ziekenhuis, naar een bekkenfysiotherapeut als uw bekkenbodem te strak of te zwak is, of naar een seksuoloog als de zin of de angst het probleem is geworden. Hoe zo'n eerste gesprek met een seksuoloog gaat, leest u in voor het eerst naar een seksuoloog. Hieronder vindt u er een bij u in de buurt.
Wilt u er met een seksuoloog over praten, dan hoeft u niet ver te zoeken. Op de kaart hieronder staan de seksuologen en andere hulpverleners die bij de NVVS zijn geregistreerd; kies uw regio en kijk wie er bij u in de buurt werkt. Vraag bij uw verzekeraar na wat er vergoed wordt en of u daarvoor een verwijzing van de huisarts nodig heeft.
Werkt de kaart niet? Kijk dan op onze pagina Vind een seksuoloog via de NVVS.
Tot slot
Seks na de overgang is anders. Het gaat langzamer en u moet er meer voor doen dan vroeger. Dorota (57), bij wie de zin grotendeels verdween, vond iets anders terug: ‘Een massage, een kusje in mijn nek, er zijn gelukkig nog genoeg dingen over die voor ons verbindend zijn.’
Neem de tijd. Praat erover, met uw partner en met uw huisarts, en laat pijn nooit het laatste woord hebben, want daar is bijna altijd iets aan te doen. Een klein begin voor vanavond: zet een flesje glijmiddel op het nachtkastje, dan hoeft u er niet om te vragen op het moment dat het erom gaat. Voor wie samen verder wil lezen: intimiteit op oudere leeftijd en onze sekstips voor vijftigplussers.
De menopauze is het moment van uw laatste menstruatie; u weet het pas zeker als u twaalf maanden niet meer ongesteld bent geweest, gemiddeld rond uw 51ste. De overgang is de hele periode eromheen, de jaren waarin uw cyclus verandert en de klachten komen en gaan. Die kan beginnen tussen uw veertigste en zestigste.
Door minder oestrogeen wordt de huid van de vagina dunner en droger en duurt het langer voordat u vochtig wordt. Gaat er iets naar binnen voordat u er klaar voor bent, dan schuurt het en kan het branden. Meer tijd, een glijmiddel en bij blijvende klachten een oestrogeencrème van de huisarts helpen bij de meeste vrouwen.
Ja, als u wel opgewonden bent maar toch droog blijft. Kies waterbasis of siliconenbasis, en siliconen niet samen met siliconen speeltjes. Bent u gespannen of nog niet opgewonden, dan is een glijmiddel meestal niet genoeg. Voor tussendoor is er een vochtinbrengende crème of gel, die u los van het vrijen gebruikt.
Ja, dat komt veel voor, al geldt het niet voor iedereen. Meestal komt het door een combinatie van pijn bij het vrijen, moeheid, slecht slapen, sleur, medicijnen of hoe het tussen u en uw partner gaat. De hormonen zelf zijn zelden de enige oorzaak, en vaak helpt het om eerst de pijn en de haast weg te nemen.
Een crème, zetpil of tabletje met oestrogeen brengt u in de vagina, waar de huid er weer dikker en vochtiger van wordt. U gebruikt het de eerste twee weken elke dag en daarna twee keer per week. Na een paar weken merkt u verschil, na twee maanden werkt het het best. Er komt heel weinig hormoon in uw lichaam en u kunt het jaren gebruiken; na borst- of baarmoederkanker overlegt u eerst met uw arts. U heeft er een recept voor nodig.
Voor de meeste gezonde vrouwen is de kans op bijwerkingen klein, maar niet nul: iets meer kans op trombose, een hartinfarct, een beroerte en, bij langer gebruik, borstkanker. De middelen van nu bevatten minder hormoon dan die in het oude onderzoek dat zoveel angst opriep. Huisartsen adviseren het liever niet langer dan vijf jaar te gebruiken, en niet als u borst- of baarmoederkanker, trombose, een hartinfarct of een beroerte heeft gehad, of als u rookt. Oestrogeen voor in de vagina is iets anders: daar komt maar heel weinig van in uw bloed. Heeft u een van deze ziektes gehad, vooral borst- of baarmoederkanker, overleg dan ook daarover eerst met uw arts.
Neem het niet persoonlijk, haal de haast eruit en vraag wat fijn is. Vrij een tijd zonder penetratie als dat pijn doet, en praat erover op een rustig moment buiten de slaapkamer. Ga gerust mee naar de huisarts als zij dat wil.
Bij veel vrouwen wel, al komt hij anders terug dan hij wegging: trager, en vaker na het strelen dan ervoor. Haal eerst weg wat in de weg staat, zoals pijn, droogheid en slecht slapen. Blijft de zin weg en mist u die, dan kunnen de huisarts of een seksuoloog helpen.
Voor dit artikel raadpleegden wij onafhankelijke, gezaghebbende bronnen. Wij geven de voorkeur aan Nederlandse gezondheidsbronnen, patiëntenorganisaties en wetenschappelijke literatuur. Komt een bewering niet uit een controleerbare bron, dan formuleren wij die voorzichtig of laten haar weg.
Gerelateerde berichten
Reacties (4)
In de menopauze wordt de vagina minder elastisch of “rekbaar”, de vaginawand wordt dunner en minder snel vochtig. Tot zover klopt het en is het herkenbaar voor mij. De rest klopt in mijn ogen niet.
Pijn bij het vrijen is niet op te lossen met een glijmiddel. Tenminste niet in mijn geval. Met mijn libido, voorspel en “uiteindelijke” vochtaanmaak is niets mis, integendeel. Maar dat is, zelfs in combinatie met glijmiddel, onvoldoende om pijnloos te vrijen. Dat komt door de dunnere en minder elastische vaginawand. Een glijmiddel lost dit helemaal niet op! En extra voorspel en weet ik wat allemaal ook niet.
Teleurstellend dat deze site daar juist niet verder op in gaat.
In de menopauze wordt de vagina minder elastisch of “rekbaar”, de vaginawand wordt dunner en minder snel vochtig. Tot zover klopt het en is het herkenbaar voor mij. De rest klopt in mijn ogen niet.
Pijn bij het vrijen is niet op te lossen met een glijmiddel. Tenminste niet in mijn geval. Met mijn libido, voorspel en “uiteindelijke” vochtaanmaak is niets mis, integendeel. Maar dat is, zelfs in combinatie met glijmiddel, onvoldoende om pijnloos te vrijen. Dat komt door de dunnere en minder elastische vaginawand. Een glijmiddel lost dit helemaal niet op! En extra voorspel en weet ik wat allemaal ook niet.
Teleurstellend dat deze site daar juist niet verder op in gaat.
Hallo,
Waarom zie je er tegen op om hierover te praten?
Groeten,
Alain
Ik herken het stuk over verlies aan libido. Toen we net getrouwd waren hadden wij een goed seksleven en ook toen er kinderen kwamen vree ik graag met mijn man. Hij was knap, kwam thuis in pak en was 1 brok mannelijkheid. Ik had vaak zin om met hem te vrijen. De laatste jaren werd dat steeds minder. Ik dacht dat het kwam door de overgang. Ik dacht dat daardoor mij libido verdwenen was. Maar ik ben een half haar geleden gaan tennissen en in mijn les zit een hele aantrekkelijke man. Ik voelde me weer sexy en voelde de seksuele energie weer stromen. Ik fantaseer over seks met hem. Mijn libido was niet verdwenen maar had zich verstopt. Met de man van de tennisclub durf ik trouwens niks te beginnen, ik weet niet eens wat hij voelt, al flirt hij wel altijd.
Toen wist ik dat mijn libido niet verdwenen was maar wel met mijn man, en begon ik daarover te na te denken.
Mijn man (van wie ik wel veel hou) werkt (al voor de Corona) thuis, is wat kilootjes aangekomen en loopt vaak rond in een versleten jogging broek. Hij ruikt ook vaak niet meer zo lekker naar aftershave. Seks is al jaren hetzelfde en ik word er moeilijk opgewonden van. Na de overgang worden te snelle aanrakingen op mijn clitoris zelfs heel irritant en ga ik me ergeren aan de snelheid van zijn handelingen. Als op een soort automatische piloot handelt hij. Ook ikzelf heb de laatste jaren niet veel moeite gedaan om het leuker te maken eerlijk gezegd. Ik weet dat ik met hem hierover moet praten maar zie er enorm tegenop. Maar zo nog jaren doorgaan wil ik ook niet.