Het korte antwoord

Verandert uw lichaam door een ziekte, een operatie, medicijnen of de overgang, dan verandert de seks vaak mee. Minder zin, sneller moe, pijn of onzekerheid over uw lijf: het komt veel voor, en het is niemands schuld. Praat er samen over, vertel wat u voelt en wat u mist, en zoek samen wat nog wel fijn is. Want intimiteit is meer dan seks: knuffelen, strelen en elkaar in vertrouwen nemen horen er net zo goed bij.

  • Kies een rustig moment buiten de slaapkamer, zonder haast.
  • Begin bij uzelf, niet bij wat de ander anders moet doen.
  • Denkt u dat een medicijn meespeelt, overleg dan met uw arts en stop er niet zelf mee.
  • Komt u er samen niet uit, dan kan de huisarts u doorsturen naar een seksuoloog.

Weet u niet waar u moet beginnen? Trek samen een vraag uit onze vragengenerator.

Over seks praten is al lastig, en een lichaam dat verandert maakt het er niet makkelijker op.

Seksualiteit verandert door het leven heen, zeker als u te maken krijgt met een aandoening of lichamelijke beperking.

Na een operatie, tijdens een behandeling, in de overgang of gewoon omdat de jaren gaan tellen, gaat vrijen soms niet meer zoals vroeger. Misschien voelt uw zin in seks anders dan voorheen, of merkt u dat dingen die ooit fijn waren nu minder prettig aanvoelen. De een houdt zich in uit angst om pijn te doen. De ander voelt zich schuldig, of minder aantrekkelijk. Wie bang is dat het mislukt of pijn doet, gaat toenadering soms uit de weg. En eerlijk? Daarover praten is niet altijd makkelijk.

Toch is juist dat gesprek zó waardevol, ook als er niet meteen een oplossing is. U weet dan van elkaar wat er speelt, en u kunt samen kijken wat nog wel kan.

Inhoudsopgave

Wat is intimiteit, en wat is seks?

Intimiteit is een gevoel van diepe verbondenheid. Dat kan seksueel zijn, maar het hoeft niet: vaak gaat het om een bredere behoefte aan nabijheid en genegenheid. Gewoon dicht bij elkaar willen zijn.

Seks is intiem lichamelijk contact waarbij opwinding, lust of passie meespeelt, alleen of met een ander. En dat is veel meer dan de penis in de vagina. Zoenen, strelen, likken, vingeren, aftrekken en een speeltje gebruiken horen er net zo goed bij. Fijn om te weten als penetratie even moeilijk wordt.

Seksuologen onderscheiden negen soorten intimiteit. Lichamelijke intimiteit is daarbij het contact zonder seksuele bedoeling: elkaars hand vasthouden, knuffelen, samen slapen. Seksuele intimiteit kan tot seks leiden, maar ook dat hoeft niet. In de tabel staat bij elke soort een vraag uit onze lijst, om mee te beginnen.

Soort intimiteitWaar het om gaatEen vraag om mee te beginnen
Emotionele intimiteitGevoelens delen, de fijne en de moeilijke: blijdschap, maar ook verdriet, angst, boosheid of eenzaamheid.Hoe voelt het voor u als seks even niet lukt zoals u zou willen?
Psychologische intimiteitHeel persoonlijke dingen delen: dromen, plannen en fantasieën, maar ook zorgen en onzekerheden.Waar maakt u zich op dit moment de meeste zorgen over?
Intellectuele intimiteitIdeeën, idealen en opvattingen met elkaar delen.Hoe beïnvloeden verwachtingen, van onszelf of van anderen, ons seksleven?
Seksuele intimiteitGedachten en gevoelens over seks delen, en contact waar u opgewonden van raakt, zoals kussen, strelen of elkaar wassen. Het kan tot seks leiden, maar het hoeft niet.Wat maakt dat u zin krijgt in seks?
Lichamelijke intimiteitAanraking zonder seksuele bedoeling: elkaars hand vasthouden, knuffelen, dansen, samen slapen, arm in arm lopen.Wat betekent aanraking voor u in ons dagelijks leven?
Spirituele intimiteitOpvattingen delen over geloof, waarden en de zin van het leven.Wat geeft u op dit moment houvast?
Esthetische intimiteitSamen genieten van wat mooi is: de natuur, muziek, kunst of een goed boek.Wat zou u graag weer eens samen gaan zien of horen?
Sociale intimiteitSamen dingen doen, zoals eten, een hobby of op vakantie gaan, en elkaar vertellen hoe de dag was.Hoe kunnen we meer tijd voor elkaar vrijmaken, ook als het druk is?
Tijd-intimiteitHoeveel tijd per dag u samen nodig heeft om dichtbij te komen: voor de een is twintig minuten genoeg, voor de ander is twee uur te weinig.Hoe zou u het vinden als we een vast moment in de week plannen om samen intiem te zijn?

Mensen verschillen daarin, ook binnen een stel. De een wil vooral gevoelens delen, de ander wil vaker vrijen. Wie dat van elkaar weet, voorkomt een hoop misverstanden. En met de jaren schuift er iets: voor een grote groep mensen tussen 55 en 75 wordt intimiteit langzaam een belangrijkere drijfveer dan lust (bron). Knuffelen op de bank telt dus gewoon mee.

Wat er verandert door ziekte, een operatie of de overgang

Veel ziektes en behandelingen kunnen de seks veranderen. Denk aan kanker, en aan ziektes die blijven, zoals diabetes, ziektes van hart en bloedvaten en longziektes. Ook operaties, bestraling, chemotherapie en medicijnen kunnen de zin en de opwinding verminderen.

Wat er dan verandert, verschilt per persoon. Mensen met kanker merken vaak het volgende, en veel ervan komt ook bij andere ziektes voor:

  • Minder zin, door vermoeidheid, een (hormoon)behandeling, emoties of stress. Soms juist meer zin.
  • Pijn of ongemak, door littekens, een droge vagina, een stoma, bestraling of een gespannen bekkenbodem.
  • Meer tijd en meer prikkels nodig om opgewonden te raken, en klaarkomen gaat moeilijker.
  • Een huid die minder voelt of juist overgevoelig is, waardoor aanraken minder prettig wordt.
  • Een penis die minder stijf wordt of minder lang stijf blijft (over de oorzaken van erectieproblemen schreven wij apart).
  • Onzekerheid over hoe u eruitziet, of het gevoel dat uw lichaam niet meer van u is.

Na een ingrijpende operatie, zoals een borstamputatie, een stoma of een operatie aan de geslachtsdelen of de urinewegen, kan het zelfbeeld een flinke deuk krijgen. U vindt uzelf minder aantrekkelijk, of u denkt dat uw partner dat vindt. Praat daar samen over, want of uw partner er echt zo over denkt, weet u pas als u het vraagt.

In en na de overgang kunt u nog net zo opgewonden raken als vroeger, maar het duurt vaak langer. Ook de vagina wordt langzamer vochtig, en gaat er iets in voordat u vochtig genoeg bent, dan kan dat branden of pijn doen. Vertel uw partner hoe uw lichaam verandert, en zeg wat fijn is en wat niet. Raden kan hij of zij het niet. Meer leest u in overgang en seks.

Bij mannen wordt de penis met de jaren vaak minder stijf, en is er meer tijd en prikkeling nodig. Ook ziektes, operaties (bijvoorbeeld aan de prostaat) en sommige medicijnen kunnen een erectie moeilijker maken. Bij MS, parkinson en andere zenuwziektes die langzaam erger worden, zijn de veranderingen niet altijd te voorspellen. Wat er met de jaren nog meer verandert, staat in ouder worden en seks.

Medicijnen. Sommige medicijnen maken de zin minder of een erectie moeilijker. Bekende voorbeelden zijn middelen tegen angst en depressie (SSRI's, zie ook antidepressiva en seks), plaspillen, middelen tegen verwardheid (antipsychotica) en kalmerende middelen.

Denkt u dat een medicijn meespeelt, stop er dan niet zelf mee, maar overleg met uw arts. Soms kan de dosis omlaag of is er een ander middel, al is dat niet altijd eenvoudig. Meer leest u in bijwerkingen van medicijnen op seksualiteit.

Uw hart. Na een hartinfarct of een hersenbloeding zijn mensen soms bang dat vrijen te zwaar is. Bij stabiele hartklachten en na een hartinfarct hoeft seks volgens de richtlijn voor huisartsen meestal niet te worden afgeraden. De maat: u krijgt geen pijn op de borst bij iets wat net zoveel moeite kost, zoals twee trappen oplopen of het bed opmaken (bron).

Dat ligt anders binnen twee weken na een hartinfarct of beroerte, bij een ernstige hartritmestoornis, bij een bovendruk boven 180, en als u al in rust of bij weinig inspanning klachten heeft. Overleg dan eerst met uw arts. Over een paar aandoeningen schreven wij apart: seksleven na een hartinfarct, diabetes en seksualiteit en endometriose en seksualiteit.

Sfeerbeeld: bank met plaid, twee mokken en een leeg notitieboekje op een houten tafel

Wat het met u als stel doet

Ziekte verandert ook de rollen in huis. Wie voor de ander zorgt, wordt verzorger, en wie ziek is, wordt patiënt. Probeer elkaar dan nog maar eens als minnaars te zien.

Daar zijn gelukkig praktische oplossingen voor. Laat de wijkverpleging bijvoorbeeld af en toe 's avonds komen, zodat u daarna weer gewoon samen bent. Of laat u door uw partner in bed helpen, vraag hem of haar even weg te gaan, en daarna terug te komen als partner in plaats van als verzorger. Het klinkt een beetje als toneel, maar het idee is helder: even uit de rol stappen. En laat vaste rollen los, zoals wie het initiatief neemt en wie actief is.

Dan is er het schuldgevoel. Wie ziek is, voelt zich vaak schuldig als seks even niet gaat, juist omdat de partner al zoveel extra doet. Dat snappen we, maar u heeft niet voor uw ziekte gekozen. Zeg het hardop als u zich zo voelt; dat alleen kan al erg helpen.

Ook de partner heeft het soms zwaar, met zorgen, verdriet of angst. Sommige partners houden zich in, bang om de klachten erger te maken. Dat is iets anders dan afwijzen.

Het kan ook andersom gaan: de een ziet de ander vooral als patiënt en wil geen seks, terwijl de ander er wel naar verlangt. Heeft de een vaak meer zin dan de ander, lees dan ook verschil in seksueel verlangen.

Huisartsen zien nog iets, vooral bij stellen van een man en een vrouw. Vooral vrouwen denken dan dat de seks pas beter wordt als de relatie beter gaat; mannen denken nogal eens dat de relatie beter wordt zodra de seks weer lukt. Wat ons betreft hebben ze allebei een punt. En daarom is dat gesprek zo nuttig.

Zo begint u het gesprek

Een gesprek over seks begint u het best op een rustig moment buiten de slaapkamer, zonder haast en zonder telefoon. Wat ons betreft is een wandeling ideaal, of de keukentafel met een kop thee. Spreek af dat u allebei mag zeggen wat u denkt, zonder dat er meteen iets hoeft te veranderen.

Een paar dingen die helpen:

  • Begin bij uzelf. Zeg wat u merkt en voelt: "Ik merk dat ik me soms onzeker voel." Dat nodigt uit. Een verwijt drukt de ander juist in de verdediging.
  • Zet vooraf op een rij wat er speelt. Een lijstje helpt, met vragen als: voelt u zich minder aantrekkelijk, doet een houding pijn, is er iets veranderd in uw leven, gebruikt u medicijnen?
  • Wees eerlijk over wat u lastig vindt. Bijvoorbeeld dat u bang bent dat het pijn doet, dat u zich schaamt als het niet lukt, of dat u eigenlijk vaker zin heeft in knuffelen dan in seks met penetratie.
  • Maak van een verwijt een wens. Dus niet: "Er wordt hier nooit meer geknuffeld." Liever: "Ik zou het fijn vinden als we 's avonds op de bank even tegen elkaar aan zitten." Hoe concreter, hoe beter, en begin met iets kleins.
  • Luister eerst. U hoeft het niet op te lossen. Vraag liever door: "Kunt u daar meer over vertellen?"
  • Laat ook uw handen praten. Pak de hand van uw partner en laat zien wat fijn voelt. Dat zegt soms meer dan een hele avond praten.

Het gesprek hoeft niets op te leveren. Soms blijkt dat de verandering voor geen van beiden een probleem is, en ook dat is goed om te weten. Meer tips staan in praten over seks en in tien tips voor open communicatie met uw partner.

Loopt praten steeds vast? Probeer het ABA-gesprek

Eindigt elk gesprek over seks in welles-nietes? Dan helpt een vaste vorm, zoals het ABA-gesprek. U bespreekt één onderwerp per keer, en spreekt vooraf af hoe lang het mag duren.

  • Ronde 1. A vertelt wat hij of zij denkt en voelt. B luistert en onderbreekt niet.
  • Ronde 2. B reageert. Nu luistert A, zonder te onderbreken.
  • Ronde 3. A reageert als laatste, en B luistert.

Daarna is het gesprek klaar, en praat u er niet meer over. Wilt u nog een onderwerp bespreken, dan kiest B het en begint B met praten. De eerste keer voelt het wat stijfjes, want zo praat u normaal niet met elkaar. Maar oefening baart kunst.

Vragengenerator: trek samen een vraag

Kies een thema, of laat het toeval beslissen, en klik op Trek een vraag. Lees de vraag hardop voor en laat de ander uitpraten. Er zitten 89 vragen in, en u krijgt geen vraag twee keer voordat het thema rond is.

Klik op de knop voor uw eerste vraag.

0 vragen getrokken

Sfeerbeeld: dienblad met blanco kaartjes, twee glazen rode wijn en een waxinelichtje op bed

Hoe gebruikt u deze vragen?

U hoeft de vragengenerator niet te gebruiken. U kunt ook een thema kiezen en bij de eerste vraag beginnen. Stel de vraag aan elkaar, of lees hem samen hardop voor.

Neem de tijd om echt naar elkaar te luisteren, zonder te onderbreken. Probeer niet meteen te oordelen; wees liever nieuwsgierig naar wat de ander voelt en denkt. Vragen die daarbij helpen:

  • Kunt u daar meer over vertellen?
  • Hoe voelt dat voor u?
  • Wat zou u hierin willen veranderen?

Een vraag per week is een mooi ritme, maar eens per maand mag ook. Eén goed gesprek is ons liever dan een stapel vragen. En er hoeft niets uit te komen: geen prestatiedruk, alleen ruimte voor nieuwsgierigheid.

Roept een vraag te veel op, sla hem dan gerust over. U kunt er later altijd op terugkomen. Geniet van het gesprek, van de verbinding, en van elkaar.

Vragen over verbinding, verlangen en plezier

1. Verbinding en emotie

Over hoe we elkaar zien, begrijpen en verbonden blijven.

  • Wat betekent intimiteit voor u, los van seks?
  • Wat verstaat u onder seks? Wat valt er voor u onder?
  • Hoe hebben eerdere ervaringen uw ideeën over seks beïnvloed?
  • Op welke momenten voelt u zich het meest gewild en aantrekkelijk?
  • Hoe kan ik laten merken dat ik u echt zie en hoor?
  • Wat zou u willen dat ik beter begrijp over hoe u seks en intimiteit ervaart?
  • Hoe beïnvloedt de manier waarop we dagelijks met elkaar omgaan ons seksleven?
  • Hoe kunnen we het makkelijker maken om te praten over seks en verlangens?
  • Welke kleine dingen helpen u om zich verbonden te voelen, ook zonder seks?
  • Hoe voelt het voor u als seks even niet lukt zoals u zou willen?
  • Hoe zorgen we ervoor dat intimiteit geen verplichting wordt, maar iets leuks blijft?
  • Wat zijn de mooiste herinneringen die we samen hebben aan intieme momenten?
  • Hoe houden we passie en verlangen levend, ook op mindere dagen?
  • Welke vormen van intimiteit zonder seks zijn voor u belangrijk?
  • Wat betekent aanraking voor u in ons dagelijks leven?
  • Met welke kleine gebaren kunnen we elkaar laten merken dat we zin hebben?
  • Wat was een moment waarop u zich echt diep met mij verbonden voelde?
  • Hoe ziet voor u een intieme, ontspannen avond samen eruit, waarin seks niet per se hoeft?
  • Wat zou u graag weer eens samen gaan zien of horen?

2. Verlangen, opwinding en plezier

Over wat ons aantrekt en opwindt, en hoe we samen nieuwe dingen blijven proberen.

  • Wat maakt dat u zin krijgt in seks?
  • Welke manier van aanraken of strelen zou u vaker willen voelen?
  • Welk intiem moment samen zou u graag nog eens beleven?
  • Welke aanrakingen brengen u direct in de stemming?
  • Wat kunnen we veranderen of toevoegen om seks fijner of spannender te maken?
  • Hoe denkt u over sensuele olie of een zachte blinddoek, om andere zintuigen te prikkelen?
  • Wat zou een speelse manier zijn om onze fantasieën te delen?
  • Hoe halen we meer plezier uit wat wel kan, in plaats van te kijken naar wat niet meer gaat?
  • Als we een bucketlist voor in bed maken, wat zet u erop?
  • Hoeveel humor wilt u in ons seksleven, en hoe brengen we er meer in?
  • Wat is een fantasie van u die we samen kunnen verkennen?
  • Hoe voelt het voor u als ik de leiding neem in bed?
  • Hoe kunnen we samen van sensualiteit genieten, zonder prestatiedruk?
  • Wat hebben we nog nooit geprobeerd, maar lijkt u wel opwindend?
  • Hoe lijkt het u om samen een erotisch boek of verhaal te lezen?
  • Hoe kunnen we elkaar vaker verrassen met kleine, liefdevolle momenten?
  • Wat zou u vinden van een avond waarop een van ons de ander volledig verwent?
  • Hoe zou u spanning en verlangen willen opbouwen, zonder meteen naar seks te gaan?
  • Hoe bouwen we op een creatieve manier intimiteit in ons dagelijks leven in?
  • Lijkt het u fijn als ik u een erotische massage geef?
  • Hoe ziet een perfecte ochtend na een intieme avond eruit?
  • Hoe maken we van onze slaapkamer een fijne, opwindende plek?
  • Welk speeltje zou u wel eens willen proberen?
  • Hoe lijkt het u om te spelen met temperatuur, zoals warme olie of een ijsblokje?

Vragen over obstakels, uw lichaam en wat er verandert

3. Tijd, vermoeidheid en obstakels

Over hoe we omgaan met drukte, vermoeidheid en andere belemmeringen.

  • Hoe houden we dit onderwerp luchtig en open, zonder spanning?
  • Zijn er dingen rond seks of intimiteit waar u zich soms voor schaamt? Wat zou helpen om er opener over te praten?
  • Hoe kunnen we meer tijd voor elkaar vrijmaken, ook als het druk is?
  • Hoe zou u het vinden als we een vast moment in de week plannen om samen intiem te zijn?
  • Wat vindt u fijner: seks in de ochtend of in de avond?
  • Hoe merkt u waar mijn grenzen liggen, en hoe merk ik dat bij u? Hoe maken we het makkelijker om grenzen te bespreken?
  • Wat heeft u nodig om seks fijn te laten voelen, in uw lijf en in uw hoofd?
  • Hoe merkt u dat ik iets prettig vind, en hoe merk ik dat bij u? Moeten we dat duidelijker laten merken?
  • Hoe beïnvloeden verwachtingen, van onszelf of van anderen, ons seksleven?
  • Hoe kunnen we de druk eraf halen en weer meer genieten?
  • Denkt u dat we verschillende behoeften hebben als het om seks gaat? Waarom wel of niet?
  • Hoe gaan we om met teleurstellingen of verwachtingen rond ons seksleven?
  • Wat zou u graag meer willen zien of voelen tijdens intieme momenten?
  • Hoe kunnen we samen spanning of onzekerheid rond seks verminderen?
  • Wat doen we als een van ons geen zin heeft en de ander wel?
  • Staat u open voor hulpmiddelen, zoals glijmiddel of een speeltje?
  • Wat kan ik doen om u een gevoel van veiligheid en vertrouwen te geven tijdens intieme momenten?
  • Hoe gaan we om met periodes waarin de een meer zin heeft dan de ander?

4. Lichamelijk welzijn en samen groeien

Over hoe we ons samen prettig voelen en elkaar steunen.

  • Hoe kan ik u helpen om zich goed en op uw gemak te voelen in uw lichaam?
  • Wat heeft u nodig om zich ontspannen en open te voelen voor intimiteit?
  • Hoe beïnvloeden ziekte, stress of vermoeidheid uw verlangen naar intimiteit?
  • Hoe beïnvloeden ziekte, stress of vermoeidheid wat voor ons haalbaar is in bed?
  • Wat kan ik doen om u zich sexy en zelfverzekerd te laten voelen?
  • Hoe beïnvloedt uw lichaamsbeeld onze seksualiteit?
  • Hoe kan ik laten merken dat ik u aantrekkelijk vind, op een manier die u goed doet?
  • Welke complimenten over uw lichaam of uitstraling hoort u het liefst?
  • Hoe gaan we beter om met vermoeidheid, en maken we toch tijd voor intimiteit?
  • Wat betekent 'erotische energie' voor u, en hoe kunnen we die versterken?
  • Hoe gaan we om met veranderingen in ons lichaam en ons seksleven, zonder onzekerheid of schaamte?
  • Hoe ervaart u uw lichaam nu, en hoe kunnen we daar op een fijne manier samen over praten?
  • Wat is één ding dat we komende week kunnen doen om ons seksleven een positieve impuls te geven?
  • Wat geeft u op dit moment houvast?

5. Als uw lichaam verandert

Nieuw in deze lijst: vragen voor als een ziekte, een operatie, medicijnen of de overgang de seks hebben veranderd.

  • Wat mist u het meest van hoe het vroeger ging?
  • Wat voelt er in uw lichaam anders sinds de ziekte, de operatie of de overgang?
  • Welke aanraking voelt nu fijn, en welke liever even niet?
  • Is er een houding die pijn doet, of die u niet lang volhoudt?
  • Wilt u dat ik vraag of u zin heeft, of geeft u dat liever zelf aan?
  • Waar bent u bang voor als we vrijen?
  • Waar maakt u zich op dit moment de meeste zorgen over?
  • Voelt u zich soms meer mijn patiënt dan mijn geliefde? En ik, ben ik voor u meer verzorger dan partner?
  • Hoe kunnen we de zorg en het vrijen een beetje uit elkaar houden?
  • Voelt u zich schuldig als u geen zin heeft of als het niet lukt?
  • Op welk moment van de dag heeft u de meeste energie voor intimiteit?
  • Wat wilt u dat ik doe als het halverwege toch niet gaat?
  • Zullen we samen opschrijven wat we de huisarts willen vragen?
  • Waar zijn we samen trots op, nu het anders gaat dan vroeger?
Sfeerbeeld: de hand van een oudere man rust teder op de schouder van zijn partner

Intimiteit zonder druk: anders vrijen

Het idee dat seks pas echte seks is als de penis in de vagina gaat, zit diep. Huisartsen rekenen het tot de mythes, net als het idee dat seks altijd spontaan moet zijn. Zonde, want fijne seks kan ook bestaan uit zoenen, strelen en masseren, met of zonder de geslachtsdelen.

Een goede manier om weer te beginnen, is strelen zonder doel. Het gaat zo: u streelt en masseert elkaar om de beurt, bijvoorbeeld vijf minuten per persoon, overal behalve de penis, vagina, anus en borsten. Raakt u opgewonden, dan doet u daar niets mee, hoe lastig dat soms ook is. Na afloop vertelt u elkaar wat fijn voelde en wat niet.

Spreek bijvoorbeeld af om het drie keer te doen in twee weken, in een warme kamer met zacht licht. Meer stappen staan in streeloefeningen, en wie pijn heeft bij het vrijen, vindt meer in plezier terugvinden bij pijn bij het vrijen.

Dan nog dat spontane. Is het leven te druk voor spontane seks? Plan het dan. Een afspraak maken is niet zwak: het laat juist zien dat u aandacht aan elkaar wilt geven. (Romantisch genoeg, als u het ons vraagt.)

Massageolie, een streelveer en meer voor een lange avond samen vindt u in onze collectie sensuele massage. Meer ideeën zonder penetratie staan in seks zonder penetratie.

Praktische aanpassingen bij pijn, vermoeidheid en andere klachten

Soms helpen kleine veranderingen al, zoals een andere houding of een glijmiddel. Hieronder per klacht wat kan helpen.

Waar u tegenaan looptWat kan helpen
Moe, weinig energieVerdeel uw energie over de dag en vrij op uw beste moment. Even slapen vooraf kan helpen, en laat uw partner de bewegingen maken.
Pijn door uw ziekteVrij als de pijn het minst is, en neem een pijnstiller op het juiste moment vooraf (vraag uw arts welke). Zoek houdingen die geen pijn doen. Een warme douche vooraf ontspant.
Pijn bij het vrijen zelfStop met wat pijn doet en bespreek het met de huisarts. Lees ook pijn bij het vrijen.
Stijf of beperkt in bewegenProbeer welke houdingen nog wel gaan. Stevige kussens geven steun, een streelveer is fijn voor het gevoel, en kleding met klittenband maakt uitkleden makkelijker.
Een droge vaginaNeem de tijd om opgewonden te raken, en laat pas iets naar binnen gaan als u vochtig genoeg bent. Een glijmiddel kan helpen; zie glijmiddel in de overgang. Komt het door de overgang, dan is er ook een gel zonder hormonen (zonder recept) en, op recept, een vaginale crème, zetpil of tablet met hormoon. Bespreek het met de huisarts.
Een minder stijve penisNeem meer tijd en raak de penis direct aan. Vrijen zonder penetratie kan ook, en haalt wat druk weg. Bespreek het met de huisarts.
Een stomaVerwissel het zakje vlak voor het vrijen. Een hoesje, mini-opvangmateriaal of een mooie sjaal eroverheen kan ook, en er bestaat speciale lingerie.
UrineverliesPlas vlak van tevoren en drink vooraf wat minder. Leg een handdoek of zeiltje onder het hoeslaken, of vrij eens onder de douche. Bekkenbodemtraining geeft vaak meer controle.
MS, parkinson of een andere zenuwziekteVrij op momenten met weinig klachten, probeer andere houdingen, vrij ook eens zonder penetratie en gebruik hulpmiddelen.
Onzeker over uw lichaamZeg het hardop en vraag wat de ander ziet. Wie zichzelf minder aantrekkelijk vindt, denkt soms dat de partner er net zo over denkt.
Te gespannenEen ontspanningsoefening kan helpen; zie ontspanningsoefeningen voor fijne seks.

Een paar dingen uit onze winkel die hierbij passen. Bij droogte raden wij graag een glijmiddel op waterbasis aan, zoals Pjur Aqua. Dat is geurloos en mag samen met condooms en siliconen speeltjes. In onze eigen vergelijkingstest kwam het goed uit en viel het op door hoe lang het blijft glijden; bij speeltjes voelt het wel wat waterig aan. Er zit glycerine in, dus bent u daarvoor gevoelig, kies dan een glijmiddel zonder glycerine.

Een sekskussen klinkt misschien wat frivool, maar het is gewoon handig. De Liberator Wedge heeft een helling van 27 graden en zakt niet door, waardoor veel houdingen makkelijker worden. En anders dan een stapel bankkussens schuift hij niet weg. Andere modellen staan bij onze sekskussens.

Bent u snel moe, dan kan een vibrator een deel van het werk overnemen, zodat u zelf minder hoeft te bewegen. Bijvoorbeeld de Wandmassager Bordeaux: krachtige, diepe trillingen, maar ook heel zachte beginstanden, en de trillingen voelt u nauwelijks in uw hand. Onze tester Ella noemde het display, dat de stand en de accu laat zien, "een enorm pluspunt". Een minpunt was voor haar de verwarmingsfunctie: "daar voel ik na een paar minuten nog steeds weinig van".

De Bordeaux is niet voor inwendig gebruik, daarvoor is de kop te groot. Gebruik er alleen glijmiddel op waterbasis bij, omdat siliconen glijmiddel het materiaal aantast.

Voor strelen zonder doel zijn een streelveer (alleen voor op de huid) en een massageolie fijn. Ons testpanel (Liesbeth, Maarten en Petra, elk met partner) gaf Intimate Earth Sensual een 8,5, al is de geur van cacao nogal uitgesproken. Maarten vond hem zelf "niet vies", maar zijn vrouw vond het "echt een onprettige lucht". Over smaak valt te twisten, over geur dus ook.

Die olie is niet voor intiem gebruik en niet voor bij latexcondooms of de meeste speeltjes. Er zit amandelolie in, dus wees voorzichtig bij een notenallergie.

En de zachte blinddoek uit de vragen? De Lelo Intima Silk is van zijde en snel af te doen. Spreek vooraf een stopteken af.

Sfeerbeeld: rustige spreekkamer met twee stoelen naast elkaar aan een tafel met tissues

Wanneer zoekt u hulp?

Zoek hulp zodra vrijen pijn doet, de seks u zorgen geeft of u er samen niet uitkomt, en wacht niet tot de dokter erover begint. Huisartsen en patiënten verwachten vaak allebei dat de ander het gesprek over seks begint (bron), en zo wacht iedereen op elkaar. Artsen en verpleegkundigen vinden het soms ook ongemakkelijk. Toch is uw huisarts gewend om erover te praten en kan hij of zij u meestal goed helpen, met uitleg, advies, een behandeling of een verwijzing.

Maak een afspraak in deze situaties:

  • Vrijen doet pijn, of u bent bang voor pijn.
  • U denkt dat een medicijn de seks verandert.
  • De seks verandert door kanker of een ziekte die blijft, zoals diabetes of een hart- of longziekte.
  • U krijgt geen of moeilijk een stijve penis, of klaarkomen lukt niet terwijl u dat wel wilt.
  • U verliest plas tijdens de seks, of bloed uit de vagina na de seks.
  • U bent bang dat seks te zwaar is voor uw hart.
  • U komt er samen niet uit, of het gesprek loopt steeds vast.

Ga alleen of samen. Schrijf vooraf op wat u wilt vertellen en vragen, en vraag eventueel een dubbele afspraak. Vindt u het lastig om te beginnen, zeg dat dan als eerste; de huisarts helpt u op weg.

Bij wie kunt u terecht?

Heeft u vragen over seks bij uw ziekte of behandeling, dan kunt u ook terecht bij uw eigen behandelaar, zoals uw specialist in het ziekenhuis. Die kan u informatie geven en zo nodig doorverwijzen. Heeft u kanker (gehad), dan kunt u op kanker.nl anoniem een vraag stellen aan het team Seksuele Gezondheid van het Antoni van Leeuwenhoek.

De huisarts kan u doorsturen naar een specialist in het ziekenhuis, een seksuoloog of een bekkenfysiotherapeut. Een seksuoloog is meestal een psycholoog, arts of maatschappelijk werker die is gespecialiseerd in seksuele problemen, ook als seks anders voelt door ziekte. De eerste keer is vaak spannend; dat hoort erbij.

Vaak zijn vijf tot tien gesprekken van een uur nodig, meestal met uw partner erbij, al kan het ook alleen. Of het wordt vergoed, vraagt u na bij uw zorgverzekeraar. Een geregistreerde seksuoloog vindt u via de NVVS, de vereniging voor seksuologie.

Hangen de seksuele klachten samen met grotere problemen in de relatie, dan is eerst een relatietherapeut aan de beurt. De vragen uit deze blog zijn voor al deze gesprekken een goede voorbereiding.

Waar deze vragen vandaan komen

De vragen zijn met zorg samengesteld door onze redactie. Een groot deel stond al in de eerste versie van deze blog; de vragen over een veranderend lichaam zijn nieuw. Geen klinische vragenlijst dus, eerder een speelse manier om elkaar beter te leren kennen.

Ze leunen op een paar ideeën uit de relatietherapie. De relatietherapeut John Gottman noemt het een 'love map': weten wat er in het leven van uw partner speelt, en dat blijven bijwerken als er iets verandert. Een mooi beeld, vinden wij: een kaart van elkaar die nooit af is. Verder lieten we ons inspireren door Emotionally Focused Therapy (EFT) van Sue Johnson. En door Esther Perel, die schrijft over hoe verlangen in een lange relatie levend blijft, en hoe seks speelser en avontuurlijker kan worden.

De vragen over verandering volgen de adviezen van Thuisarts en de oefeningen van Rutgers. Wat bekende seksuologen en relatietherapeuten verder aanraden, leest u in de beste adviezen van de belangrijkste experts.

Toegift van de Keizerin. Begin klein: één vraag, een hand op de knie van de ander. Wordt er gelachen om iets wat vroeger vanzelf ging, of valt er een stilte die even duurt, dan zit u precies goed. En lukt het vandaag niet? Morgen staat de keukentafel er ook nog.

Veelgestelde vragen

Wat is intimiteit?

Intimiteit is een gevoel van diepe verbondenheid, dat seksueel kan zijn maar niet hoeft. Ook elkaars hand vasthouden, knuffelen en samen slapen is intimiteit (lichamelijke intimiteit), net als gevoelens, zorgen en plannen met elkaar delen. Seks is dus één vorm van intimiteit, en intimiteit is breder.

Hoe begin ik een gesprek over intimiteit als mijn lichaam is veranderd?

Een gesprek over intimiteit als uw lichaam is veranderd, begint u op een rustig moment zonder afleiding, liefst niet in bed. Begin bij uw eigen gevoel, bijvoorbeeld: "Ik voel me sinds de operatie onzeker over mijn lichaam." Dat nodigt uit tot begrip. Schrijf vooraf op wat er voor u speelt, of trek een vraag met de vragengenerator.

Wat als mijn partner anders reageert dan ik hoop?

Geef uw partner tijd. Niet iedereen reageert meteen zoals u hoopt, en ook een partner kan zorgen, verdriet of angst hebben, bijvoorbeeld om u pijn te doen. Zeg erbij dat het gesprek bedoeld is om elkaar te begrijpen, niet om meteen iets op te lossen.

Hoe vaak moet ik deze gespreksvragen gebruiken?

Daar is geen vaste regel voor. Neem bijvoorbeeld eens per week of eens per maand een vraag, wat voor u allebei prettig voelt. Eén goed gesprek over één vraag is meer waard dan een avond vol vragen.

Wat als we emotioneel worden tijdens het gesprek?

Dat mag. Neem een pauze als het nodig is, houd elkaar even vast en zeg dat de emoties welkom zijn. Zulke gesprekken roepen soms veel op, en dat is vaak een teken dat ze ergens over gaan. Een doos tissues binnen handbereik kan geen kwaad.

Kunnen deze vragen helpen bij een bepaalde ziekte of aandoening?

Ja, de vragen passen bij kanker, een chronische ziekte, pijn, medicijnen of de overgang, omdat ze gaan over wat er tussen u beiden verandert, los van de diagnose. Wat uw ziekte of behandeling zelf met de seks doet, bespreekt u met uw huisarts of specialist. Uitleg per ziekte vindt u ook op seksualiteit.nl.

Hoe voorkom ik dat het gesprek een verhoor wordt?

Stel vragen uit nieuwsgierigheid, zonder oordeel. Praat vanuit uzelf en vertel ook iets over uw eigen ervaring. Het gaat om begrijpen; de ander hoeft niet gerepareerd te worden. Loopt het steeds vast, probeer dan het ABA-gesprek: om de beurt praten terwijl de ander luistert zonder te onderbreken.

Wat als we merken dat we professionele hulp nodig hebben?

Merkt u dat u professionele hulp nodig heeft, ga dan naar de huisarts. Die kan u doorsturen naar een seksuoloog, een bekkenfysiotherapeut of een specialist; hangt het samen met grotere problemen in de relatie, dan is een relatietherapeut vaak de eerste stap. De vragen uit deze blog zijn een goede voorbereiding op zo'n gesprek.

Bronnen en verantwoording

Gebaseerd op de bronnen hieronder en onze eigen productpagina's; de gespreksvragen zijn door onze redactie samengesteld.

  1. Nederlands Huisartsen Genootschap (2015, laatste aanpassing 2023). NHG-Standaard Seksuele klachten (M87). bekijk bron
  2. Thuisarts.nl (NHG). Ik wil seksuele klachten bespreken met mijn huisarts. Laatst gewijzigd 17 maart 2025. bekijk bron
  3. Thuisarts.nl (NHG). Ik wil weten hoe seks kan veranderen als ik ouder word. Laatst gewijzigd 17 maart 2025. bekijk bron
  4. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb minder zin in seks. Laatst gewijzigd 22 juli 2026. bekijk bron
  5. Thuisarts.nl (NHG). Elkaar strelen en masseren (niet penis, vagina, anus en borsten). Laatst gewijzigd 7 november 2024. bekijk bron
  6. Thuisarts.nl (NHG). Jeuk en droge vagina door de overgang. Laatst gewijzigd 12 oktober 2026. bekijk bron
  7. Rutgers, seksualiteit.nl. Ziekte en relaties. bekijk bron
  8. Rutgers, seksualiteit.nl. Lichamelijke ongemakken. bekijk bron
  9. Rutgers, seksualiteit.nl. Oefening intimiteit, met invulblad Soorten intimiteit (pdf). bekijk bron
  10. Rutgers, seksualiteit.nl. ABA-gesprek. bekijk bron
  11. Rutgers, seksualiteit.nl. Naar de seksuoloog. bekijk bron
  12. Nederlandse Wetenschappelijke Vereniging voor Seksuologie (NVVS). Seksuoloog. bekijk bron
  13. kanker.nl (laatste update januari 2026). Seksualiteit en kanker. Link naar de archiefversie van 18 juni 2026. bekijk bron
  14. The Gottman Institute. The Sound Relationship House: Build Love Maps. bekijk bron
  15. Esther Perel (2006). Mating in Captivity: Reconciling the Erotic and the Domestic. HarperCollins. Link naar de boekpagina op estherperel.com. bekijk bron

Laatst bijgewerkt op 20 oktober 2026.

Reactie plaatsen

Let op: opmerkingen moeten worden goedgekeurd voordat ze worden gepubliceerd.