Het korte antwoord
Bekende seksuologen en relatietherapeuten leggen elk een eigen nadruk, maar hun adviezen passen grotendeels bij elkaar. Esther Perel: verlangen heeft ruimte en verbeelding nodig. Emily Nagoski: let op wat uw zin remt, en wacht niet op spontane zin. John Gottman: blijf vrienden, raak elkaar vaak aan en praat over seks. Wilt u verder lezen, begin dan met "Erotische intelligentie" van Perel of "Kom als jezelf" van Nagoski.
Kunt u verlangen naar wat u al heeft?
Over die vraag schreef psychotherapeut Esther Perel haar eerste boek. Veel mensen in een lange relatie stellen zich die vraag ook wel eens, al is het maar stilletjes op de bank. Seksuologen en relatietherapeuten zeggen er veel over, en niet altijd hetzelfde.
Wij zochten op wat de bekendsten zelf zeggen, in lezingen, werkbladen en artikelen. En bijna alles wat ze aanraden, kunt u gewoon thuis samen proberen.
Welke experts zijn dit, en wat zeggen ze in het kort?
Wij kozen experts van wie het advies na te lezen is in hun eigen woorden. Ze zijn het niet altijd met elkaar eens, en dat mag u ook weten.
| Expert | Wie | Kern van het advies |
|---|---|---|
| Esther Perel | psychotherapeut, bekend van haar TED-talk over verlangen | verlangen heeft ruimte, verbeelding en nieuwsgierigheid nodig. |
| Emily Nagoski | voorlichter, schreef het boek "Kom als jezelf" | zin heeft een gaspedaal en een rem, en de omstandigheden tellen mee. |
| John Gottman | relatieonderzoeker, al tientallen jaren bezig met wat stellen bij elkaar houdt | goede vrienden blijven, veel aanraken en ontspannen praten over seks. |
| Masters en Johnson | Amerikaans duo, pioniers van de sekstherapie | strelen zonder doel (sensate focus). |
| Lori Brotto | psycholoog aan de universiteit in Vancouver | aandacht voor wat u voelt (mindfulness). |
| Peggy Kleinplatz | verbonden aan de Universiteit van Ottawa | helemaal aanwezig zijn, echt zijn en iets durven. |
Ook in Nederland schrijven seksuologen er goede boeken over. Die staan verderop, bij de boeken.
Verlangen heeft ruimte nodig, zegt Esther Perel
In een vaste relatie botsen twee behoeften. Aan de ene kant zekerheid en voorspelbaarheid, aan de andere kant avontuur en het onbekende. Psychotherapeut Esther Perel zegt het zo: liefde wil de afstand klein maken, verlangen wil juist een brug om over te steken.
In haar bekende TED-talk vat ze het samen: "vuur heeft lucht nodig. Verlangen heeft ruimte nodig."
Ze vroeg mensen in allerlei landen wanneer ze zich het meest tot hun partner aangetrokken voelen. Steeds kwamen dezelfde soorten antwoorden terug:
Zorgen voor de ander is heel liefdevol, zegt Perel, maar het werkt als een krachtig anti-afrodisiacum. Wie de afgelopen week vooral thee en paracetamol naar bed bracht, weet wat ze bedoelt.
Wat ons betreft volgt daar een eenvoudig advies uit. Doe ieder ook iets voor uzelf, en vertel elkaar daarna wat u beleefde. Ga eens kijken als de ander optreedt, sport of lesgeeft. Nieuwigheid zit volgens Perel in de kant van uzelf die u laat zien; nieuwe standjes of technieken zijn daar niet voor nodig.
Stellen bij wie de vonk blijft, weten volgens haar dat voorspel niet vijf minuten voor de seks begint. Het begint ongeveer bij het einde van het vorige orgasme. En wacht in een lange relatie niet op spontaniteit: "Toegewijde seks is seks met voorbedachte rade."
Met een knipoog zegt ze ook dat we denken dat speeltjes en lingerie ons wel zullen redden. Daar zijn wij als winkel nuchter over. Een speeltje maakt het leuker als er al zin en ruimte is, maar vervangt die niet. Zoekt u er een om samen mee te spelen, kijk dan bij onze speeltjes voor samen.
Sommige stellen zoeken die ruimte ook buiten de deur, met medeweten van elkaar. Hoe u zo'n open relatie bespreekt en hoe u begint, beschrijven we apart.
Een gaspedaal en een rem: zo werkt zin volgens Emily Nagoski
Uw zin werkt met een gaspedaal en een rem. Dat beeld uit de seksuologie maakte Emily Nagoski bekend met haar boek Come As You Are, in het Nederlands "Kom als jezelf". Ze noemt zichzelf voorlichter, geen therapeut.
Het gaspedaal reageert op alles wat u opwindt. De rem reageert op alles wat ertegen pleit: stress, moeheid, onzekerheid over uw lichaam of de angst dat het niet lukt. Hoe gevoelig die twee zijn, verschilt per mens. Dat is normaal.
Een gevoelige rem hangt volgens Nagoski het sterkst samen met problemen in bed. Wie zo'n rem heeft, heeft vertrouwen en ontspanning nodig, zonder haast en zonder druk. Zie het als autorijden met de handrem erop: die haalt u er eerst af.
Op haar site schrijft ze dat moeite met seks vaker komt door de omstandigheden waarin uw seksualiteit moet werken, dan door uw seksualiteit zelf. Pijn is de uitzondering: daarvoor gaat u naar een arts. Lees dan ook onze blog over pijn bij het vrijen.
Wachten op zin? Die komt vaak pas onderweg
Zin komt vaak pas als u al bezig bent, en dat is heel gewoon: meestal gaat het zelfs zo. Nagoski noemt dat responsieve zin: eerst de opwinding, dan de zin. Er bestaat ook zin die spontaan opkomt, het soort waar films over gaan.
Spontane zin is volgens Nagoski dan ook niet de zin om naar te streven als u tientallen jaren goede seks wilt. Perel zegt hetzelfde met haar seks met voorbedachte rade. Is uw leven te druk, plan de seks dan. Een afspraak laat juist zien dat u aandacht aan elkaar wilt geven.
Klinkt plannen onromantisch? Dat valt mee. Geplande seks valt alleen tegen als u het zelf minder waard vindt (bron).
Spreek wel af dat een avond samen niet per se op seks hoeft uit te lopen. Dan blijft er ruimte voor zin, in plaats van druk.
Een goede eerste oefening uit de werkbladen van Nagoski: denk terug aan een keer dat de seks echt fijn was. Schrijf op wat er toen anders was. Hoe voelde u zich, hoe ging het tussen u, waar was u en wat speelde er die dag? Doe dat ook voor een keer die tegenviel. Kies daarna samen een verandering, met een startdatum binnen een maand.
Heeft een van u veel vaker zin dan de ander, lees dan ook verschil in zin. Heeft u als vrouw al lang weinig zin, dan staat in libido verhogen als vrouw wat er nog meer kan spelen.
Stress en moeheid: eerst de rem eraf
Zodra de stress oploopt, gaat bij veel mensen de rem erop, schrijft Nagoski. Minder zin komt vaak door drukte, stress en weinig aandacht voor elkaar of voor uzelf. Stress kost aandacht en energie, en aan het eind van zo'n dag is er voor seks weinig meer over.
Het omgekeerde kent u misschien van vakanties. Geen wekker, geen mail, en de zin komt vaak vanzelf terug.
Gottman beschrijft hoe stellen die allebei werken vaak managers van het huishouden worden. Ze praten vooral over boodschappen en de lange lijst met klussen. (Het enige appje van de dag gaat dan over wie de kliko buitenzet.) Wat verdwijnt, is tijd voor romantiek, spel, plezier en avontuur.
Begin klein, vinden wij. Kies een ding dat u ontspant en dat u vaker wilt doen, en zet vandaag nog een stap. Voor de een is dat een avondwandeling samen, voor de ander een bad of een uur zonder telefoon. Meer hierover leest u in stress en seks.
Vriendschap en kleine gebaren: het advies van John Gottman
Een goed seksleven is geen hogere wiskunde. Dat zegt niet de eerste de beste: relatieonderzoeker John Gottman kijkt al tientallen jaren naar wat stellen bij elkaar houdt.
Hij zette op een rij wat stellen met een goed seksleven doen:
Mensen die niet knuffelen, hebben volgens cijfers die Gottman aanhaalt zelden een goed seksleven. Bij een vergelijkbaar lijstje merkt hij op dat niets ervan in de slaapkamer gebeurt. Begin dus met de kleine dingen.
Maak ook tijd voor elkaar, om te praten en naar elkaar te luisteren. Hoe u het gesprek over seks aanpakt, leest u in praten over seks.
Het mooiste advies van Gottman gaat wat ons betreft over een nee. Zegt uw partner dat hij of zij geen zin heeft, bedank dan voor de eerlijkheid. Vraag waar de ander wel zin in heeft: een wandeling, popcorn en een film, gewoon praten of knuffelen. Zolang een nee het contact niet verbreekt, blijven stellen volgens Gottman seks hebben.
En dan nog iets voor wie de kinderen de deur uit heeft. Volgens Gottman stijgt de tevredenheid over relatie en seks weer als het jongste kind het huis uit is. Meer daarover leest u in ouder worden en seks.
Strelen zonder doel: de oefening van Masters en Johnson
Strelen zonder doel is een oefening van Masters en Johnson, het Amerikaanse duo achter de sekstherapie van de jaren zestig en zeventig. In vaktaal heet het sensate focus. Een versie ervan kunt u gewoon thuis samen doen.
Probeer het drie keer in twee weken. Het kan fijn zijn als seks te veel om klaarkomen is gaan draaien, of als pijn of een erectie die niet wil het plezier heeft weggenomen.
Lukt het goed, dan mag u de ander sturen met woorden, een geluid of uw hand, en later een stap verder gaan. Meer stappen staan in onze blog over streeloefeningen. En wie het masseren zelf beter wil leren, vindt veel in erotische massage leren.
Aandacht en echt contact: Lori Brotto en Peggy Kleinplatz
Met uw aandacht bij wat u nu voelt, zonder oordeel: dat is mindfulness. Lori Brotto, psycholoog aan de universiteit in Vancouver, zet het in bij vrouwen met weinig zin. In haar groepen oefenden ze met meditatie en kregen ze uitleg. Daarna hadden ze duidelijk meer zin en opwinding, en piekerden ze minder over seks. Eerlijk is eerlijk: in een latere vergelijking hielp goede voorlichting ongeveer even goed voor de zin. Mindfulness haalde vooral de zorgen over seks verder omlaag.
Ook rond de overgang lijkt aandacht te helpen. Bij vrouwen in de overgang ging de zin erop vooruit en namen de zorgen over seks af (bron).
Klein beginnen kan meteen, vinden wij. Ga tijdens het strelen of vrijen met uw aandacht naar wat u voelt: warmte, druk, uw adem. Dwalen uw gedachten af naar de boodschappen, of naar de vraag of het wel lukt? Merk het op zonder uzelf op uw kop te geven, en ga terug naar uw lichaam.
Seks die de moeite waard is: daar draait het om bij Peggy Kleinplatz van de Universiteit van Ottawa. Met haar team zocht ze uit hoe de allerbeste seks eruitziet, en daarmee maakten ze een groepstherapie voor stellen met weinig zin, weinig seks of een verschil in zin. Ze werkten aan helemaal aanwezig zijn tijdens de seks, echt zijn, betrouwbaar zijn en zich kwetsbaar durven tonen.
De stellen werden daarna een stuk tevredener over hun seksleven, ook een half jaar later nog. Het team verklaart dat met net genoeg veiligheid om samen erotisch iets te durven. Weinig zin is volgens Kleinplatz dus te verhelpen door het erotische contact beter te maken, zodat de seks de moeite waard wordt. Wij vinden dat een mooie omkering. Eerst seks die de moeite waard is, en dan de zin.
Waar de experts het niet over eens zijn
Over nabijheid verschillen ze echt van mening. Perel waarschuwt dat samensmelten en voor de ander zorgen het verlangen dempen. Gottman schrijft juist dat haar gevoel ingaat tegen de cijfers: stellen die knuffelen hebben betere seks, en emotioneel afstand houden raadt hij af.
Wat ons betreft spreken ze elkaar minder tegen dan het lijkt. Perel heeft het over de ander nodig hebben en voor de ander zorgen, zoals een ouder voor een kind. Gottman heeft het over aanraken, zoenen en vriendschap. Allebei kan: elkaar vaak vastpakken, en elkaar daarnaast een eigen leven gunnen.
Over nieuw of vertrouwd verschillen ze ook. Perel zoekt het in nieuwigheid en geheimzinnigheid. Nagoski schrijft dat nieuwe of spannende situaties bij veel mensen juist de zorgen vergroten, en dat vertrouwde situaties makkelijker opwinden. De een krijgt dus kriebels van een hotelkamer in Parijs, de ander vooral zenuwen.
Het hangt dus van u af, en van uw partner. De uitleg van Kleinplatz brengt het samen: eerst genoeg veiligheid, dan durven.
Over een ding zijn ze het wel eens. Intimiteit begint lang voor de slaapkamer. Perel laat het voorspel beginnen na het vorige orgasme. Gottman begint bij zomaar een zoen en een knuffel waar anderen bij zijn.
De adviezen combineren: vier ideeën om samen te proberen
Los van elkaar zijn de adviezen al bruikbaar, maar samen werken ze het best, vinden wij.
Plan eens iets wat u samen normaal niet doet: een dansles, een kookworkshop, een avond theater, een verrassingsdiner of een dag in een stad die u nog niet kent. Houd het tot het laatste moment geheim. Praat er achteraf over: wat zag u in de ander, en wat voelde u zelf?
Voor het diner vindt u ideeën in drie spannende voorgerechten, en in het voorjaar in een romantisch diner met asperges. Hoe u de signalen van de ander leest, staat in lichaamstaal in de slaapkamer.
Perel laat stellen twee zinnen afmaken: "Ik sluit me af als ..." en "Ik wind mezelf op als ik ...". Het gaat dan om uzelf, niet om wat de ander wel of niet doet.
Weet u als vrouw zelf niet goed wat u opwindt, probeer het dan eerst eens bij uzelf. Ook in een vaste relatie mag dat gewoon. Wie het eigen lichaam kent, kan ook beter vertellen wat fijn is. Waar u kunt beginnen, leest u in het perfecte cadeau voor uzelf.
Nagoski haalt de rem eraf, Perel brengt de vonk. Zorg dus voor vaste momenten van rust samen, zoals een avondwandeling of een uur zonder telefoon. En plan af en toe een verrassing, zoals een onverwacht uitje of een nachtje weg. Gottman noemt romantische reisjes als een van de gewoonten van stellen met een goed seksleven; ideeën staan in romantisch weekend weg.
Spanning werkt het best als u zich allebei veilig voelt, wat ons betreft. Begin daarom klein.
Zet het bed eens aan de andere kant van de kamer. Of slaap een nachtje apart. Weet u nog wanneer mensen zich volgens Perel het meest tot hun partner aangetrokken voelen? Als ze elkaar na een tijd apart weer zien. Een weekend weg is hetzelfde idee, maar dan groter.
Probeer eens per maand iets nieuws in bed: een ander standje, een speeltje of een andere plek. Bespreek vooraf wat u allebei wel en niet wilt, en spreek af dat u altijd mag stoppen. Dan blijft nieuw ook vertrouwd.
Een seks bucketlist helpt om wensen op een rij te zetten. En praten over fantasieën en verlangens kan op zich al opwindend zijn. Ideeën vindt u bij de fantasieën van vrouwen.
Boeken van de experts, en twee uit Nederland
Wilt u verder lezen, begin dan bij de experts zelf. "Erotische intelligentie" is de Nederlandse uitgave van Perels eerste boek, Mating in Captivity. Het gaat over de spanning tussen zekerheid en opwinding in een vaste relatie.
"Kom als jezelf" is de herziene Nederlandse editie van Come As You Are van Nagoski. Dat boek hebben wij zelf gelezen, en wij vonden het "een lekker leesbaar boek met heel veel voorbeelden waar iedereen wat aan heeft".
Uit Nederland noemen wij graag Wellust van seksuoloog en arts Elise van Alderen, over twaalf mythes over vrouwelijke lust, met oefeningen. Bij dat boek hoort ook een kaartenset met vragen en opdrachten, voor alleen of samen. En Sex-out van seksuoloog Mariëtte Sinninghe Damsté gaat over seks die iets wordt wat moet, in plaats van iets wat u voelt.
Meer staat bij onze boeken en kaarten over seks.
Wanneer naar een seksuoloog of relatietherapeut?
Niet elk probleem lost u op met een boek of een werkblad. Zoek hulp als de zin al lang weg is en u daar last van heeft, als elk gesprek over seks vastloopt, of als vrijen pijn doet. Bij pijn gaat u eerst naar de huisarts.
Veel mensen vinden het lastig om erover te beginnen. Schamen hoeft niet: uw huisarts is gewend om over seks te praten en zoekt samen met u naar een oplossing.
Een seksuoloog is meestal een psycholoog, arts of maatschappelijk werker die gespecialiseerd is in seksuele problemen. U kunt er alleen of samen heen. De behandeling bestaat vaak uit gesprekken, soms met oefeningen voor thuis. Vaak zijn er vijf tot tien gesprekken van een uur nodig, maar het kan ook langer duren. Zoek bij voorkeur een seksuoloog NVVS. Of het vergoed wordt, vraagt u na bij uw zorgverzekeraar.
Draait het vooral om de relatie, dan is relatietherapie een mogelijkheid. Hoe een eerste afspraak gaat, leest u in voor het eerst naar een seksuoloog.
Tot slot. Kies uit al deze adviezen er gewoon een, het liefst de leukste. Wij zouden beginnen met dat bedankje bij een nee, of met een avond strelen waarbij niets hoeft. En lukt het de eerste keer niet zoals u hoopte? Dan heeft u er hopelijk samen om gelachen. Dat stond ook op het lijstje van Perel.
De bekendste seksuologen en relatietherapeuten zeggen elk iets anders, maar het past goed bij elkaar. Esther Perel: geef verlangen ruimte en verbeelding. Emily Nagoski: let op wat uw zin remt, en wacht niet op spontane zin. John Gottman: blijf vrienden, raak elkaar vaak aan en praat ontspannen over seks. Masters en Johnson: streel elkaar zonder doel.
Esther Perel zegt dat zekerheid en avontuur in een lange relatie botsen. Liefde wil de afstand klein maken, verlangen heeft ruimte nodig. Mensen voelen zich het meest tot hun partner aangetrokken na een tijd apart, als de ander in zijn of haar element is, of als ze samen lachen. Wachten op spontaniteit raadt ze af.
Het gaspedaal en de rem zijn het beeld waarmee Emily Nagoski uitlegt hoe zin werkt. Het gaspedaal reageert op alles wat u opwindt, de rem op alles wat ertegen pleit, zoals stress, moeheid of de angst dat het niet lukt. Een gevoelige rem geeft de meeste problemen. Haal daarom eerst weg wat op de rem drukt.
Eerst rust, dan iets nieuws. Zorg voor tijd en ontspanning, zodat de rem van Nagoski eraf kan. Breng daarna iets nieuws of geheimzinnigs in, zoals Perel aanraadt, en praat achteraf over wat u allebei voelde. Een uitje dat u tot het laatste moment geheimhoudt, doet allebei tegelijk.
Volgens Perel kunnen samensmelten en voor de ander zorgen het verlangen dempen. Gottman wijst juist op cijfers waarin mensen die niet knuffelen zelden een goed seksleven hebben. Wij denken dat het samengaat: raak elkaar vaak aan, en gun elkaar daarnaast een eigen leven.
Stress drukt op de rem van uw zin. U heeft minder aandacht en energie over voor seks, en krijgt daardoor minder zin. Vaak komt de zin vanzelf terug als u ontspannen bent en tijd heeft, bijvoorbeeld op vakantie.
Zonder praten over seks moet de ander raden wat u fijn vindt. Stellen met een goed seksleven weten wat de ander opwindt en wat niet, en kunnen er ontspannen over praten. Zwaar hoeft het niet te zijn: praten over fantasieën en verlangens kan op zich al opwindend zijn.
Wij noemen graag Erotische intelligentie van Esther Perel en de Nederlandse editie van Come As You Are van Emily Nagoski. Uit Nederland zijn Wellust van Elise van Alderen en Sex-out van Mariëtte Sinninghe Damsté goede keuzes.
Gebaseerd op wat de experts zelf zeggen en schrijven (lezingen, eigen sites, werkbladen en artikelen) en op de bronnen hieronder; waar het onze eigen mening is, staat dat erbij.
Laatst bijgewerkt op 20 oktober 2026.
