Het korte antwoord
Jeuk na de seks kan komen door wrijving als u niet vochtig genoeg was, door een reactie op het condoom, het glijmiddel of zeep, door een schimmel of door een soa. Wat helpt: was alleen met lauw water, laat geparfumeerde producten staan, neem de tijd om vochtig te worden en kies een glijmiddel met een korte ingrediëntenlijst, zoals Pjur Med Sensitive. Gaat de jeuk niet weg of komt hij terug, ga dan naar de huisarts.
Wilt u weten wat er bij u kan spelen? Probeer onze wegwijzer.
Als u tijdens het vrijen of na het vrijen last krijgt van jeuk rondom uw geslachtsdeel is dat natuurlijk erg vervelend.
Er kunnen verschillende oorzaken aan die jeuk ten grondslag liggen. Soms iets kleins, zoals een nieuw waspoeder of een glijmiddel dat u net niet verdraagt. Soms een schimmel. En soms iets waarvoor u beter even langs de huisarts gaat.
De meeste oorzaken zijn goed te behandelen. Het begint met een beetje speurwerk: wanneer jeukt het, en wat was er anders dan anders?
Wat betekent jeuk na de seks?
Jeuk na de seks is een kriebelend of prikkend gevoel rond de vagina, de schaamlippen of de penis, dat tijdens of kort na het vrijen opkomt. Het is een teken dat de huid of het slijmvlies geprikkeld is.
Genitale jeuk komt vaker voor. Het is meestal echter niet gevaarlijk en van korte duur. Blijft de jeuk lang bestaan of komt het geregeld terug en kunt u er zelf geen oorzaak voor vinden dan kunt u het beste een afspraak maken met de huisarts. Zij kunnen professioneel beoordelen of er een medische reden is voor de jeuk die u ervaart.
Bij jeuk denken veel vrouwen meteen aan een schimmel, maar het kan ook een droge huid zijn, een reactie op een product, een huidziekte of een soa. Jeuk en een branderig gevoel na de seks hebben deels dezelfde oorzaken, en een vaginale infectie kan bij het vrijen ook pijn doen. Ook mannen kunnen er last van krijgen.
Glijmiddelen met een korte ingrediëntenlijst
Bekijk alle glijmiddelen met een korte ingrediëntenlijst
Kies wat het meest op uw klacht lijkt.
Wat er speelt: U kunt reageren op het latex van een condoom of op een stof in het glijmiddel.
Zelf doen: Probeer een condoom zonder latex en een glijmiddel met zo weinig mogelijk erin, zoals Pjur Med Sensitive.
Naar de huisarts: als het blijft of terugkomt. Een plaktest kan een allergie aantonen.
Meer: ingrediënten in glijmiddel.
Wat er speelt: Wit vocht, soms brokkelig, dat niet anders ruikt dan anders, past bij een schimmel. Dat is geen soa.
Zelf doen: Was alleen met lauw water. Kent u het van eerder, dan kunt u afwachten of bij de drogist een crème of pil voor in de vagina halen.
Naar de huisarts: de eerste keer, als het na twee weken of met een middel niet minder is, bij meer dan drie keer per jaar, bij wondjes bij de ingang, of als het vocht een andere kleur heeft of vies ruikt. Dezelfde dag bij buikpijn of koorts.
Meer: vaginale infecties.
Wat er speelt: Veel grijs-wit vocht dat stinkt, zonder pijn, past bij bacteriële vaginose. Jeuk met geel-groen, schuimend vocht past bij trichomonas, een soa.
Zelf doen: Spoel alleen met lauw water, zonder zeep of spoelingen. Na seks zonder condoom kan het erger worden.
Naar de huisarts: de eerste keer, als het na twee weken niet minder is of erg vervelend, bij buikpijn, bloed in het vocht of pijn bij het plassen. Bij een kans op een soa kan een test ook bij de GGD.
Meer: vaginale infecties.
Wat er speelt: Plekjes of blaasjes die vaak pijn doen en kunnen jeuken, passen bij herpes; roze, grijze of bruine bultjes bij genitale wratten. Allebei soa's.
Zelf doen: Raak de plekjes zo min mogelijk aan; bij herpes wacht u met vrijen tot het over is.
Naar de huisarts of de GGD: altijd, voor een test.
Wat er speelt: Kleine krabbetjes in het schaamhaar, met witte of gele eitjes, zijn genitale luis. Jeukende bultjes, erger 's nachts, passen bij schurft.
Zelf doen: Tegen genitale luis koopt u een middel bij de drogist of apotheek; wie met u vrijt of samenwoont, smeert mee.
Naar de huisarts: bij schurft, voor een zalf of pillen, ook voor wie dicht bij u is.
Wat er speelt: Door minder vrouwelijk hormoon (oestrogeen) wordt de huid in de vagina dunner. Dat kan droogheid en jeuk geven.
Zelf doen: Neem de tijd, gebruik een glijmiddel en smeer twee keer per dag een vaginale gel zonder hormonen op de ingang.
Naar de huisarts: als het niet genoeg helpt; er zijn middelen met een klein beetje hormoon, op recept.
Meer: overgang en seks en glijmiddel in de overgang.
Wat er speelt: Denk aan het condoom, jullie glijmiddel, een schimmel of een soa. Heel zelden is het een allergie voor zaadvocht; dan blijven de klachten met een condoom weg.
Zelf doen: Vrij een paar keer met een condoom zonder zaaddodend middel en een glijmiddel met zo weinig mogelijk erin.
Naar de huisarts: samen, als het blijft terugkomen.
Meer: condooms kiezen.
Wat er speelt: Jeuk, rode of witte plekjes en een branderig gevoel passen bij een ontstoken eikel, door een schimmel, zeep of een allergie, heel soms door een soa.
Zelf doen: Schuif de voorhuid terug, spoel de eikel met lauw water, zonder zeep, en dep hem droog.
Naar de huisarts: als het na twee weken niet minder is, erger wordt of terugkomt, bij pus, pijn bij het plassen, een bobbel in de lies of koorts.
Meer: lichen sclerosus bij mannen.
Wat er speelt: Dan kan een huidziekte meespelen, zoals eczeem, psoriasis of lichen sclerosus, met lichte, glanzende plekjes.
Zelf doen: Stop met zelfgekochte crèmes en gebruik geen zeep of geparfumeerde producten.
Naar de huisarts: altijd; jeuk die blijft of terugkomt, hoort een arts te bekijken.
Meer: lichen sclerosus en seks.
Uitleg, geen diagnose. Twijfelt u, ga dan naar uw huisarts. Wat u kiest, blijft op uw eigen scherm.
Allergie voor het condoom of het glijmiddel
Sommige mensen zijn allergisch voor rubber of latex. Van dit materiaal worden condooms gemaakt. Krijgt u jeuk na het vrijen met een condoom dan zou dat dus een oorzaak kunnen zijn. Er zijn ook condooms zonder latex, zoals de Durex Nude No Latex.
Gebruikt u glijmiddel tijdens het vrijen? Dan kan de allergie ook daarmee te maken hebben met een van de ingrediënten. Omdat iedere vrouw en man anders reageert op een specifiek ingrediënt is het moeilijk aan te geven welk glijmiddel voor u het beste is. Ook een natuurlijk glijmiddel kan ingrediënten bevatten die een allergische reactie kunnen oproepen. Wij hebben de veilige en minder veilige ingrediënten op een rij gezet; dat kan een handvat zijn bij het kopen.
Wat ons betreft begint u bij het etiket: hoe korter de lijst, hoe minder er kan prikken. Kies dus een glijmiddel met een korte ingrediëntenlijst. In Pjur Med Sensitive zitten geen glycerine, parabenen en conserveermiddelen, stoffen die bij een gevoelig slijmvlies vaak irritatie geven. In onze eigen vergelijking viel hij op door wat er níet in zit; hij is wel wat dun, dus u smeert vaker bij. Pjur Woman Nude is net zo kaal. Onze testster Claudia vond hem prettig zacht, al voelde het na afloop wat droog en plakkerig. Ons eigen Hydra+ is zonder parfum, maar er zit wel glycerine in. Smeer een nieuw glijmiddel eerst op uw onderarm, en stop als het irriteert. Jeukt het na een speeltje, kijk dan ook naar het materiaal.
Vaak is een glijmiddel op basis van siliconen aan te raden omdat daar de minste stoffen aan worden toegevoegd, vinden wij. Pjur Med Premium Glide bestaat alleen uit siliconen, en een paar druppels zijn genoeg. Niet gebruiken met siliconen speeltjes, en bij een condoom liever waterbasis. Koop in ieder geval een glijmiddel van een goed merk.
Droogte en wrijving, ook in de overgang
Bij het vrijen ontstaat altijd wat wrijving. Is de vagina niet vochtig genoeg, dan schuurt het, en daar kunt u allebei een gevoelige huid of kleine wondjes aan overhouden. Soms gaat het gewoon te snel. Neem de tijd om opgewonden te raken, pak er zo nodig een glijmiddel bij, en stop als het pijn doet. Olie en vaseline laat u staan als u met een condoom vrijt.
Bij vrouwen in de overgang kan een tekort aan hormonen zorgen voor jeuk tijdens het en na het vrijen. Deze hormonen zorgen er normaal gesproken voor dat uw vagina vochtig wordt voor en tijdens de seks. Bij een gebrek aan die hormonen is de vagina dus droger dan normaal en kan seks gaan 'schuren'. U kunt nog net zo veel zin krijgen; het duurt alleen langer.
Naast een glijmiddel dat bij de overgang past is er bij apotheek en drogist een vaginale gel zonder hormonen, bijvoorbeeld met hyaluronzuur, die u twee keer per dag op de ingang smeert. Ook Pjur Med Sensitive kunt u dagelijks gebruiken als vochtinbrengend middel. Helpt dat niet genoeg, dan zijn er middelen met een klein beetje hormoon voor in de vagina, op recept.
Hetzelfde geldt soms ook voor vrouwen die gebruik maken van hormonale voorbehoedsmiddelen: van de pil kunt u vooral de eerste maanden minder zin krijgen, en zonder zin wordt u minder snel vochtig. De vaginale ring kan zelf jeuk geven. Ook een medische behandeling kan de vagina droger maken, net als borstvoeding. Komen er kloofjes of een branderig gevoel bij, dan is er meestal meer aan de hand; laat het dan nakijken.
Schimmel, bacteriën en de zuurgraad
In een vagina leven bacteriën en schimmels. Soms raakt de balans in uw vagina verstoord en ontstaat er een schimmelinfectie. Dit kan bijvoorbeeld komen door uw vagina met zeep te wassen, door bepaalde medicijnen, zoals antibiotica, door suikerziekte, door een verminderde afweer of door de hormonen tijdens een zwangerschap. Ondergoed dat niet goed ademt noemden we hier vroeger ook, maar daar krijgt u geen schimmel van, net zo min als van strakke kleding of inlegkruisjes.
U herkent een schimmelinfectie meestal door jeuk in combinatie met afwijkende afscheiding: wit vocht, soms brokkelig, dat niet anders ruikt dan anders. Soms brandt het ook bij het plassen of bij de seks. Een schimmel is geen soa. Om zeker te weten of er sprake is van een schimmelinfectie maakt u een afspraak met de huisarts, zeker de eerste keer. Kent u het van eerder, dan kunt u afwachten, want vaak is het binnen twee weken over. Of u haalt zonder recept een crème of pil voor in de vagina bij de drogist; een condoom is de drie dagen erna niet betrouwbaar. Knoflook, yoghurt en probiotica helpen niet, hoe vaak u het ook leest.
Groeit het aantal bacteriën in uw vagina te sterk dan kunt u last krijgen van bacteriële vaginose. Het zijn bacteriën die er gewoon horen, alleen te veel. U merkt het aan veel grijs-wit vocht dat stinkt, soms naar vis. Pijn hoort er niet bij, ook niet bij het plassen; brandt juist het plassen en moet u steeds, dan past een blaasontsteking beter. Het is geen soa en eigenlijk ook geen infectie, dus uw partner hoeft niet behandeld te worden. Na seks zonder condoom kan het wel erger worden. Meestal gaat het binnen een paar weken vanzelf over; bij veel last schrijft de huisarts een middel tegen bacteriën voor, al kan het terugkomen.
De pH-waarde is de zuurgraad van uw vagina. Normaal ligt die tussen 4 en 4,5, lekker zuur dus; wordt de vagina minder zuur, dan krijgen andere bacteriën makkelijker de ruimte. Door het te vaak en te grondig wassen van de vagina, het gebruik van antibiotica of door hormonale wisselingen (bijvoorbeeld tijdens de overgang) kan de pH-waarde verstoord raken, en ook zaad maakt de vagina minder zuur. Dan kan er sneller een bacteriële vaginose ontstaan, met vocht dat vies ruikt.
Het lichaam lost dit meestal vanzelf weer op. Zorg ervoor dat u er zo min mogelijk aan zit: een speciale zalf of spoeling kan het slijmvlies juist irriteren, en lauw water aan de buitenkant is genoeg.
Soa's, genitale luis en schurft
Een grote boosdoener van jeuk aan het geslachtsdeel is de soa. Soa staat voor seksueel overdraagbare aandoening. Er zijn een heleboel verschillende soa's die men op kan lopen tijdens de seks. Vooral als de seks zonder condoom plaatsvindt. Soa's die onder andere jeuk veroorzaken zijn herpes genitalis, schurft en genitale wratten. Herpes geeft plekjes of blaasjes die vaak pijn doen en kunnen jeuken, wratten zijn roze, grijze of bruine bultjes, en trichomonas kan jeuk geven met meer vocht, soms geel-groen en schuimend. Er zijn echter ook soa's die geen jeuk veroorzaken.
Om zeker te weten of u een soa heeft en om te voorkomen dat u de aandoening verder verspreidt, laat u zich testen bij de huisarts of de GGD. Er zijn ook thuistests, maar met klachten gaat u beter naar een arts: die weet welke tests nodig zijn en kan meteen een middel geven. Een condoom helpt tegen chlamydia, gonorroe en syfilis, en niet goed tegen wratten en herpes.
Via seks, maar ook via bedlinnen of handdoeken kunt u in contact komen met schaamluizen, die tegenwoordig genitale luis heten. De beestjes zorgen voor jeuk aan de buitenkant van de vagina, of rond de penis. Ze kunnen ook in ander haar zitten, op uw billen of zelfs in de wimpers, en ze lijken op kleine krabbetjes. Met een antiluizen-lotion of crème van de drogist of apotheek is het probleem makkelijk te behandelen; wie met u vrijt of samenwoont, smeert mee. Het helpt uiteraard ook als u het schaamhaar afscheert.
Schurft is een beestje dat te klein is om te zien. U kunt het krijgen als u dicht bij iemand bent, bij seks of als u bij elkaar ligt. Het jeukt erger 's nachts en als het warm is, en bij de penis of vagina kunnen roodpaarse bultjes zitten. De huisarts stelt het vast en geeft een zalf of pillen, ook voor wie dicht bij u is. Was daarna kleding, dekens en beddengoed van de laatste drie dagen op minimaal 60 graden.
Huidirritatie door zeep, scheren of waspoeder
Een simpele huidirritatie kan er ook voor zorgen dat u last krijgt van jeuk rondom de geslachtsdelen. Huidirritatie kan komen door het dragen van verkeerd ondergoed, door het te vaak wassen met zeep, door het scheren van het schaamhaar en zelfs door het gebruik van een nieuw waspoeder. Ook te strakke broeken en zweten tijdens het sporten kunnen aan de jeuk ten grondslag liggen. Krabben is verleidelijk, maar door veel krabben kan het juist meer gaan jeuken, en soms krabt u zelfs in uw slaap.
Was de vulva, de buitenkant met de schaamlippen en de clitoris, hooguit een keer per dag met lauw water, zonder zeep, douchegel of intiemspray, en dep haar voorzichtig droog. Draag loszittend katoenen ondergoed, trek na het sporten meteen iets droogs aan en was uw kleding zonder parfum en wasverzachter. Als u de oorzaak van de irritatie hebt gevonden is de oplossing vaak dichtbij.
Jeukt het ook op dagen dat u niet vrijt, en komt het steeds terug? Dan kan er een huidziekte achter zitten, zoals eczeem, psoriasis of lichen sclerosus. Die laatste geeft lichte, glanzende plekjes en een strakke huid die jeukt, en komt het meest voor bij vrouwen tussen de 50 en 70 jaar (bron). Laat het bekijken, en smeer in de tussentijd geen zelfgekochte crèmes.
Elke keer jeuk na seks met dezelfde partner?
Jeukt het telkens na het vrijen met dezelfde partner, dan ligt de vraag voor de hand: ligt het aan de ander? Dat kan, maar er zijn meer mogelijkheden. Het condoom kan latex bevatten, of in jullie glijmiddel zit een stof waar u op reageert. Heeft u veel schimmel, dan kunt u die doorgeven; hij kan er een ontstoken eikel aan overhouden, en heeft hij klachten, dan smeert hij beter mee. Ruikt het na de seks vies, dan kan zaad de vagina minder zuur hebben gemaakt, zodat een bacteriële vaginose opspeelt. En dan is er nog de soa; laat u allebei testen.
Heel zelden is een vrouw allergisch voor eiwitten in het zaad (bron). Dat geeft jeuk, roodheid, zwelling of een branderig gevoel, meestal binnen een half uur, en de klachten blijven weg als jullie een condoom gebruiken. Soms reageert het hele lichaam, met bulten op de huid; wordt u benauwd, bel dan met spoed de huisarts of 112. Lisa vertelde in een interview hoe het bij haar voelt: "Het is te vergelijken met de steek van een brandnetel. Alleen dan met veel meer jeuk. Ik zwel op en mijn huid wordt rood." Vrijt ze met een condoom, dan heeft ze "er totaal geen last van".
Toch is het niet altijd het zaad. Een ervaring die we lazen, van een spreekuur voor vulvaklachten: een vrouw die bijna een jaar met haar vriend samen was, kreeg na het vrijen jeuk en een prikkend gevoel, "alsof ze in brand staat". In het begin van hun relatie had ze nergens last van. Met een condoom ging het een keer goed, dus het moest wel zijn zaad zijn, dacht ze. De allergietest zei iets anders: geen allergie voor zaad, wel een duidelijke reactie op een conserveermiddel in het glijmiddel dat ze vaak gebruikten. Ze lieten het weg, en sindsdien gaat het weer goed. Toen de uitslag kwam, riep hij op de achtergrond 'joehoe'.
Zelf speuren kan zo: vrij een tijdje met een condoom zonder zaaddodend middel, latexvrij als u aan latex twijfelt, en met een glijmiddel met zo weinig mogelijk erin. Blijft de jeuk dan weg, dan weet u al een stuk meer. Komt het steeds terug, ga dan samen naar de huisarts; een allergie kan worden aangetoond met een huidtest.
Wat anderen erover vertellen
Een eigen testpanel voor jeuk hebben we niet. Wel lazen we wat anderen erover schrijven.
Ceetie kende het branderige, geïrriteerde gevoel na het vrijen maar al te goed. Ze stopte met de pil, vrijt sindsdien met een condoom, en stopte met scheren. Daarna had ze er geen last meer van: "Vaker zin, natter en geen irritatie meer. En Lief heeft gelukkig geen probleem met 'begroeiing'."
Bij Peter en zijn vriendin kregen ze na de seks allebei klachten: hij een branderig gevoel en een rode voorhuid, zij intense jeuk en een opgezwollen, rode huid. Ze lieten zich testen op soa's, schimmels en infecties, en raad eens: niks. Eerst keken ze vooral naar haar; later vroeg hij zich af of hij de boosdoener was. Ze hadden allebei een andere dokter. Wat ons betreft is dat het moment om samen naar een arts te gaan, met het hele verhaal.
Jeuk aan de eikel na de seks: wat helpt?
Ook mannen kunnen na het vrijen jeuk krijgen, op de eikel, de penis of rond de schaamstreek. Jeuk met rode of witte plekjes en een branderig gevoel op de eikel past bij een ontstoken eikel; meestal is de voorhuid dan ook ontstoken. Dat kan komen door een schimmel, bijvoorbeeld doordat u uw eikel met zeep wast, door bacteriën die er tijdens het vrijen op komen, of door een allergie voor het condoom, het glijmiddel, een prikkelende gel, deodorant of parfum. Heel soms zit er een soa achter, en soms een huidziekte zoals lichen sclerosus.
Krijgt u regelmatig jeuk en een opgezette huid na de seks met uw vriendin? Kijk dan eerst naar wat u erop smeert en waarmee u wast, en probeer een tijdje een condoom zonder latex.
De eerste hulp is gelukkig eenvoudig. Schuif de voorhuid voorzichtig terug en sproei de eikel met lauw water, de eerste drie dagen drie of vier keer per dag, daarna een keer per dag. Geen zeep of douchegel, en dep hem droog. Vrij pas als uw partner nat genoeg is, of gebruik glijmiddel. Bij een schimmel kunt u een crème met miconazol of clotrimazol van de drogist smeren; met zo'n crème beschermt een condoom minder goed. Gebruikt u bloedverdunners, vraag dan eerst de huisarts of miconazol mag.
Soms is het zo weer weg. Jos schreef op een forum dat hij na het vrijen rode vlekken op zijn eikel zag; een paar uur later was er niets meer van te zien. Rode vlekjes op de eikel komen ook meestal door iets anders dan een soa.
Wordt het na een paar dagen spoelen niet minder, vraag dan de huisarts om advies. Maak een afspraak als de jeuk of de vlekjes na twee weken niet minder zijn, als het erger wordt of terugkomt, bij pus uit de penis, pijn of branden bij het plassen, een bobbel in uw lies, of als u zich ziek voelt of koorts heeft. Is er een kans op een soa, laat u dan testen.
Wanneer naar de huisarts of de GGD?
Heeft u echt geen idee waar de jeuk tijdens of na het vrijen vandaan komt? Of vertrouwt u de jeuk niet helemaal? Schakel dan de huisarts in. Ga in elk geval als:
Bel dezelfde dag de huisarts of de huisartsenpost als u er buikpijn of koorts bij heeft. Bent u zwanger en denkt u aan een schimmel, vraag de huisarts dan hoe u het middel gebruikt.
Tot slot
Jeuk na het vrijen betekent niet dat u zich niet goed wast. De binnenkant van de vagina maakt zichzelf schoon, en wie vaker of grondiger wast, prikkelt de huid juist. Lauw water en een zachte handdoek om te deppen, meer is het niet.
En ziet u op tegen de huisarts? Die bekijkt de huid en neemt zo nodig met een wattenstokje wat vocht af voor het laboratorium. Met een jeukende vulva of eikel bent u echt niet de eerste op het spreekuur.
Door wrijving als u niet vochtig genoeg was, door het latex van een condoom of een stof in het glijmiddel, door zeep of door een schimmel. Ook een soa, de overgang of een huidziekte kan jeuk geven. Blijft het, ga dan naar de huisarts.
Ja, bijvoorbeeld voor het latex van een condoom of voor een stof in het glijmiddel. Heel zelden is het een allergie voor zaadvocht; dan blijven de klachten met een condoom weg. Wordt u benauwd, bel dan met spoed de huisarts of 112. Een huidtest kan een allergie aantonen.
Als de jeuk blijft of terugkomt, als u het voor het eerst heeft, bij pijn of zwelling, bij vocht dat vies ruikt of een andere kleur heeft, bij blaasjes, zweertjes of wratjes, en bij een kans op een soa; een test kan ook bij de GGD. Bij buikpijn of koorts belt u dezelfde dag.
Was alleen met lauw water, zonder zeep of geparfumeerde producten. Neem de tijd om vochtig te worden en gebruik zo nodig een glijmiddel met weinig ingrediënten. Laat zaaddodende middelen staan en draag loszittend katoenen ondergoed.
Ja. Zonder genoeg vocht schuurt het bij het vrijen. In en na de overgang wordt de huid in de vagina ook dunner, en dat kan droogheid en jeuk geven. Een glijmiddel en meer tijd helpen tegen het schuren; blijft het, vraag de huisarts dan naar een middel voor in de vagina.
Een glijmiddel met een korte ingrediëntenlijst, zonder glycerine, parabenen en conserveermiddelen, zoals Pjur Med Sensitive of Pjur Woman Nude. Hun zuurgraad, 4 tot 4,5, past bij die van de vagina. Zonder siliconen speeltjes kan ook Pjur Med Premium Glide.
Ja. Jeuk, rode of witte plekjes en een branderig gevoel op de eikel passen bij een ontstoken eikel. Spoel met lauw water, zonder zeep. Wordt het na een paar dagen niet minder, vraag dan de huisarts om advies.
Nee. De schimmel zit normaal al in de vagina; u krijgt hem niet van een ander. Bij heel veel schimmels kunt u ze wel doorgeven, en kan uw partner een ontstoken eikel krijgen.
Gebaseerd op de bronnen hieronder en op onze eigen productpagina's. De ervaringen komen uit een interview, een column en openbare fora, ingekort.
Laatst bijgewerkt op 23 oktober 2026.
Gerelateerde berichten
