Het korte antwoord

De symptomen van laag testosteron die het meest zeggen, gaan over seks: minder zin, erectieproblemen en minder ochtenderecties. Ook moeheid, een sombere stemming, minder motivatie en moeite met zware inspanning passen bij een testosterontekort. Geen van die klachten bewijst een tekort, want ze komen vaak ook door iets anders. De arts stelt een tekort pas vast bij een combinatie van klachten én twee keer een te lage ochtendwaarde in het bloed.

  • Laten meten: 's ochtends voor 10 uur, nuchter, en bij een lage uitslag na een paar weken nog een keer.
  • Normaal is 12 tot 40 nmol/l (nanomol per liter, de maat op uw labuitslag); ligt het gemiddelde onder 11, dan overweegt de huisarts een verwijzing.
  • Alleen moe, zonder andere klachten? Dan levert een bloedtest bijna nooit een oorzaak op.
  • Een zaadbal die harder en dikker aanvoelt: bel binnen een dag de huisarts.

Een man die minder zin heeft en sneller moe is, denkt al snel aan zijn testosteron.

Soms terecht. Maar minder zin komt vaak door drukte, stress of weinig aandacht voor elkaar, en moeheid kan door veel dingen komen. Slecht slapen maakt moe en prikkelbaar, en sommige medicijnen drukken de zin in seks.

Wat een klacht zegt, hangt dus af van het hele plaatje. En een tekort is pas aan te tonen met een bloedtest op het goede moment van de dag. Wilt u intussen zelf aan de slag? Wat helpt en wat niet, staat in testosteron verhogen na uw 40ste.

Inhoudsopgave

Wat is een testosterontekort?

Testosteron is een hormoon dat bij mannen wordt gemaakt in de zaadballen en de bijnieren. Het werkt in de botten, de spieren, de hersenen, de huid, de prostaat en de geslachtsdelen.

Van een tekort (hypogonadisme) is pas sprake als er te weinig testosteron is én er klachten bij horen. Een lage waarde zonder klachten is dus geen tekort, en klachten met een normale waarde ook niet. Bij oudere mannen spreken artsen ook van laat hypogonadisme. Penopauze en andropauze zijn woorden uit de volksmond: in de richtlijnen van huisartsen en urologen komen ze niet voor.

De zaadballen maken testosteron op een seintje (het hormoon LH) uit de hypofyse, een klier onder de hersenen. Een tekort ontstaat dus doordat de zaadballen zelf minder goed werken, of doordat dat seintje tekortschiet.

Bij de zaadballen zelf is het syndroom van Klinefelter, een afwijking in de chromosomen, de meest voorkomende aangeboren oorzaak. Dat komt voor bij 1 op de 500 tot 1.000 jongens, en minder dan de helft van hen krijgt ooit die diagnose. Soms zit er een gezwel in de hypofyse achter.

Ontstaat een tekort op volwassen leeftijd, dan zijn ernstig overgewicht (obesitas), chronische ziektes zoals diabetes en een slechte algemene gezondheid de belangrijkste oorzaken. Ook sommige medicijnen verlagen het testosteron: opiaten (sterke pijnstillers), corticosteroïden zoals prednison en middelen tegen epilepsie. Wie zelf testosteron of anabole steroïden gebruikt, remt de seintjes uit de hypofyse en daarmee de eigen aanmaak.

En de leeftijd? Bij gezonde mannen daalt testosteron vanaf ongeveer 35 jaar, maar langzaam: een man van 75 heeft nog ongeveer 70 procent van het testosteron van een man van 25. Ouder worden verklaart dan ook maar een klein deel van de tekorten.

Bij mannen van 40 tot 79 jaar komt een testosterontekort mét klachten voor bij 2,1 tot 5,7 procent (bron). Minder zin en erectieproblemen komen veel vaker voor: elk van die klachten heeft ongeveer 1 op de 10 mannen. De klachten zijn dus veel gewoner dan het tekort zelf. Hoe artsen een aangetoond tekort behandelen, leest u in onze uitleg over testosterontherapie. Boosters uit de drogist zijn geen behandeling; waarom niet, staat in onze vergelijking van testosteronsupplementen.

Sfeerbeeld: de handen van een man en een vrouw op een dekbed, dicht bij elkaar

Seksuele symptomen van laag testosteron

Seksuele klachten zeggen het meest, en het zijn ook de klachten waarmee mannen met een tekort het vaakst komen. De urologen delen de klachten in als meer of minder kenmerkend voor een tekort. Bij de seksuele klachten zijn er drie meer kenmerkend: minder zin, erectieproblemen en minder ochtenderecties.

Minder zin in seks en minder seksuele fantasieën

Minder zin betekent hier: minder fantasieën en minder verlangen naar seks, langdurig of steeds opnieuw. Testosteron maakt zelf geen opwinding, maar is wel nodig om opgewonden te kunnen raken. Zin en erectie zijn twee verschillende dingen. Uw erectie kan nog prima zijn terwijl het verlangen minder wordt, en dat zegt niets over u als man.

Met de jaren wordt de zin vaak wat minder, en fantasieën worden zeldzamer. Dat is een natuurlijk proces. En vaak zit de oorzaak in het dagelijks leven, zoals drukte, stress of weinig aandacht voor elkaar. Meer daarover leest u in oorzaken van minder zin bij mannen.

Erectieproblemen en minder ochtenderecties

Een stijve penis hangt af van uw gedachten, gevoelens, hormonen, zenuwen en bloedvaten. Bij erectieproblemen zijn er dan ook vaak meer oorzaken tegelijk: stress, overgewicht, hart- en vaatziekten, diabetes of medicijnen. De kans erop neemt toe met de leeftijd.

Minder spontane erecties, ook 's ochtends bij het wakker worden, staan bij de kenmerkende klachten. Heeft u 's ochtends en bij masturberen wel een goede erectie, dan wijst dat bij erectieproblemen eerder op een psychische oorzaak. Blijft de ochtenderectie weg, dan is een lichamelijke oorzaak daarmee nog niet bewezen. Zie ook de oorzaken van erectieproblemen.

Vruchtbaarheidsproblemen en minder goed zaad

Testosteron en zaadcellen worden allebei in de zaadballen gemaakt. Werken die minder goed, dan kan naast het testosteron ook de aanmaak van zaadcellen minder worden. Daarom hoort bij een vermoeden van een tekort altijd een gesprek over vruchtbaarheid en kinderwens.

Iets minder goed zaad betekent niet dat zwanger worden onmogelijk is: de kans is alleen kleiner. Wat u zelf voor gezond zaad kunt doen, leest u in vruchtbaarheid verhogen als man.

Let wel op testosteron van buitenaf, als medicijn of als anabole steroïden. Dat remt de eigen aanmaak van testosteron en van zaadcellen, en kan zo onvruchtbaar maken. Na het stoppen met testosteron als medicijn kan het 6 tot 24 maanden duren voordat de zaadaanmaak hersteld is, en bij 10 procent van de mannen herstelt die niet. Wilt u nog vader worden, dan raden de Nederlandse en de Europese richtlijn testosteron daarom sterk af.

Sfeerbeeld: wandelschoenen, een kettlebell en een handdoek bij het raam in de ochtend

Lichamelijke symptomen van laag testosteron

Komt een tekort pas op latere leeftijd, dan zijn de klachten vaak mild. Ze worden dan makkelijk verward met gewoon ouder worden.

Verlies van spiermassa en kracht

Testosteron helpt spieren groeien en sterk blijven, dat staat vast. Bij een tekort merkt u dat aan wat niet meer goed lukt: zwaar werk of stevig sporten, meer dan een kilometer lopen, of bukken. Die drie tellen bij de urologen als kenmerkend. Wat trainen daar wel en niet aan doet, staat in krachttraining en testosteron.

Minder kracht in het algemeen zegt minder. Als de arts u nakijkt, let hij ook op weinig spiermassa.

Meer buikvet en borstgroei

Een tekort gaat samen met meer vet en minder spieren, en vooral met meer vet rond de organen in de buik. Het werkt ook andersom: bij mannen met flink overgewicht komt een laag testosteron vaak voor. In een onderzoek woog de buikomvang zelfs zwaarder voor het testosteron dan de leeftijd (bron). Wat eten en gewicht met testosteron te maken hebben, leest u in voeding en testosteron.

Meten is makkelijk. Leg een meetlint om uw buik, op de plek waar die het dikst is. Voor mannen geldt: onder de 94 centimeter is gezond, tussen 94 en 102 is te zwaar en vanaf 102 centimeter veel te zwaar.

Bij mannen kunnen borsten groeien als er verhoudingsgewijs meer vrouwelijk dan mannelijk hormoon is. Met het ouder worden maakt het lichaam minder mannelijk en juist meer vrouwelijk hormoon, en in vetweefsel wordt testosteron omgezet in een vrouwelijk hormoon (oestradiol). Borstgroei door hormonen is niet erg en geeft geen grotere kans op borstkanker. Groeit een borst in korte tijd, maak dan wel een afspraak met de huisarts.

Moeheid en wat de arts ziet

Vermoeidheid en minder uithoudingsvermogen

Moeheid staat bij de kenmerkende klachten; de huisartsenrichtlijn spreekt zelfs van extreme moeheid. Minder energie in het algemeen zegt minder. Minder uithoudingsvermogen merkt u bijvoorbeeld als een flink stuk lopen zwaar wordt. Raakt u bij traplopen of sporten snel buiten adem, denk dan ook aan bloedarmoede.

Moeheid heeft alleen veel mogelijke oorzaken, zoals slecht slapen, piekeren of een depressie. Meestal wordt er geen duidelijke oorzaak gevonden.

Bent u alleen moe, zonder andere klachten? Dan levert een bloedtest bijna nooit een oorzaak op. Duurt de moeheid langer dan een maand, of komen er andere klachten bij, bel dan de huisarts.

Bloedarmoede (anemie)

Testosteron zet het lichaam aan tot het maken van rode bloedcellen. Een tekort kan daardoor samengaan met bloedarmoede. U merkt dat aan een moe en zwak gevoel, sneller buiten adem bij traplopen of sporten, duizeligheid of een bleek gezicht. Bij mannen heet het bloedarmoede als het Hb lager is dan 8,5 mmol/l.

Toch komt bloedarmoede meestal door te weinig ijzer, en boven de 50 vaak door ongemerkt bloedverlies uit de maag of darmen. Laat bloedarmoede daarom altijd door de huisarts uitzoeken.

Minder lichaamsbeharing

Weinig lichaamsbeharing is iets wat de arts kan zien als hij u nakijkt. De huisartsenrichtlijn noemt het tussen de lichamelijke aanwijzingen voor een tekort, naast kleine zaadballen, weinig spiermassa en meer buikvet. Het is een aanwijzing, geen bewijs.

Kleinere zaadballen

De arts let ook op de grootte van de zaadballen. Zaadballen met een volume van minder dan 15 milliliter zijn een aanwijzing voor een tekort. Die maat beoordeelt de arts.

Een zaadbal die harder en dikker aanvoelt, is iets heel anders: dat kan zaadbalkanker zijn. Die doet meestal geen pijn. Bel dan binnen een dag de huisarts. Heeft u opeens heftige pijn in de balzak, bel dan meteen, want het kan een gedraaide zaadbal zijn.

Zwakkere botten en kleiner worden

Voor stevige botten zijn geslachtshormonen zoals testosteron nodig. Bij een licht tekort is het verband met botontkalking zwak. Bij een ernstig tekort, met een testosteron onder 3,5 nmol/l, komen botverlies en botontkalking wel vaak voor, ongeacht de leeftijd. Heeft een man onder de 70 botontkalking en zijn er duidelijke aanwijzingen voor een tekort, dan kan de huisarts het testosteron laten bepalen.

Botontkalking voelt u niet en doet geen pijn. Wel kan uw rug krommer worden, of wordt u kleiner doordat een wervel inzakt. En u breekt sneller een bot.

Sfeerbeeld: een lege leesstoel met een wollen plaid bij een raam vol regendruppels

Mentale en psychologische symptomen van laag testosteron

Mentale klachten hebben veel mogelijke oorzaken, en een tekort is er maar een van. Toch rekenen de urologen een sombere stemming en minder motivatie tot de kenmerkende klachten.

Somberheid en depressieve gevoelens

Hoe een tekort en een depressie precies samenhangen, is nog onduidelijk. Bij ernstige depressieve klachten raden de urologen de gewone behandeling van depressie aan.

Blijft u somber, en gaat het na een paar maanden niet beter? Praat dan met uw huisarts. Denkt u aan zelfdoding, dan kunt u dag en nacht gratis 113 bellen. Maakt u plannen, bel dan direct uw huisarts of de huisartsenpost.

Prikkelbaarheid en stemmingswisselingen

Prikkelbaarheid en stemmingsveranderingen staan in de huisartsenrichtlijn tussen de klachten die bij een tekort kunnen passen. Ze komen alleen ook door slecht slapen: wie lang niet uitrust, kan sneller boos worden en zich moeilijker concentreren.

Snurkt u en bent u overdag heel slaperig, dan kan slaapapneu erachter zitten. Mannen, mensen met overgewicht en ouderen hebben daar meer kans op. Bespreek dat met de huisarts.

Sfeerbeeld: een beslapen bed in de schemering, met een glas water en een bril op het nachtkastje

Motivatie en slaap

Minder motivatie, drive en initiatief

Minder motivatie is, net als een sombere stemming, een kenmerkende klacht. De huisartsenrichtlijn spreekt van gebrek aan energie en motivatie. Wie nergens zin in heeft en zich ook somber voelt, kan een depressie hebben.

Slaapproblemen en nachtzweten

Slecht slapen en opvliegers staan bij de minder kenmerkende klachten. En wie slecht slaapt, is overdag moe en prikkelbaar, wat weer op een tekort lijkt.

Zweet u sinds kort 's nachts heel veel, zonder duidelijke oorzaak zoals warmte, angst of griep? Maak dan een afspraak met de huisarts. Bent u daarbij ook moe, bel dan.

Concentratieproblemen en angst

Moeite met concentreren of onthouden staat ook bij de minder kenmerkende klachten; de huisartsenrichtlijn noemt geheugenstoornissen. Angst staat in geen van beide richtlijnen bij de klachten van een tekort. Piekeren en angst kosten wel veel energie, en maken zo moe.

De vijftien symptomen op een rij

In de middelste kolom staat hoe sterk een klacht op een tekort wijst. Meer en minder kenmerkend is de indeling van de urologen; kan erbij horen staat bij klachten en bevindingen die wel bij een tekort genoemd worden, maar buiten die indeling vallen.

SymptoomWijst op een tekortLet ook op
1. Minder zin in seks en fantasieënmeer kenmerkendkomt vaak door drukte, stress en weinig aandacht voor elkaar
2. Erectieproblemen en minder ochtenderectiesmeer kenmerkendvaak meer oorzaken tegelijk, zoals bloedvaten, diabetes of medicijnen
3. Vruchtbaarheidsproblemenkan erbij horentestosteron of anabole steroïden van buitenaf remmen de zaadaanmaak
4. Minder spiermassa en krachtmeer kenmerkendgeldt voor moeite met zware inspanning, ver lopen of bukken; minder kracht in het algemeen zegt minder; weinig spiermassa ziet de arts bij het nakijken
5. Meer buikvet en borstgroeikan erbij horenbuikvet ziet de arts bij het nakijken; een borst die in korte tijd groeit: afspraak bij de huisarts
6. Vermoeidheidmeer kenmerkendheeft veel oorzaken; langer dan een maand: bel de huisarts
7. Bloedarmoedekan erbij horenkomt meestal door te weinig ijzer; altijd laten uitzoeken
8. Minder lichaamsbeharingkan erbij horenziet de arts bij het nakijken; een aanwijzing, geen bewijs
9. Kleinere zaadballenkan erbij horenziet de arts bij het nakijken (minder dan 15 ml); een harde of dikkere zaadbal: binnen een dag bellen
10. Zwakkere bottenkan erbij horenvooral bij een ernstig tekort; botontkalking voelt u niet
11. Somberheidmeer kenmerkendna een paar maanden niet beter: praat met de huisarts
12. Prikkelbaarheidkan erbij horenkomt ook door slecht slapen
13. Minder motivatiemeer kenmerkendsamen met somberheid ook een teken van depressie
14. Slaapproblemen en nachtzwetenminder kenmerkendopvliegers horen er ook bij; sinds kort 's nachts heel veel zweten: afspraak bij de huisarts
15. Concentratie en geheugenminder kenmerkendangst staat niet bij de klachten van een tekort

Wanneer wacht u niet af?

De meeste klachten in dit stuk hebben geen haast, en een laag testosteron is geen noodgeval. Bij deze signalen wacht u niet af:

  • Een zaadbal voelt harder en dikker aan: bel binnen een dag.
  • Opeens heftige pijn in de balzak: bel meteen, het kan een gedraaide zaadbal zijn.
  • Een borst is in korte tijd gegroeid: maak een afspraak. Groeit een borst en voelt u een knobbeltje of een deukje, of komt er vocht uit de tepel: bel.
  • U bent moe en valt af zonder dat u dat wilt, u zweet 's nachts meer dan u gewend bent, of u raakt buiten adem terwijl u weinig doet: bel.
  • Gedachten aan zelfdoding: bel gratis 113, dag en nacht. Maakt u plannen, bel dan direct uw huisarts of de huisartsenpost.

Heeft u naast klachten van een tekort ook hoofdpijn of moeite met zien, noem dat dan zeker bij de huisarts. Volgens de urologen kan dat wijzen op een probleem in de hypofyse.

Sfeerbeeld: jas en sjaal aan de kapstok, schoenen op de deurmat in vroeg ochtendlicht

Wanneer is een bloedtest zinvol?

Een losse klacht is geen reden om testosteron te laten meten. De huisartsenrichtlijn wil duidelijke aanwijzingen zien. Bijvoorbeeld erectieproblemen met minder zin en minder opwinding, samen met extreme moeheid, stemmingsveranderingen en spierzwakte.

Bij oudere mannen zonder zulke aanwijzingen is een routinetest niet zinvol. Een vaste termijn, zoals drie maanden klachten, staat er niet in: het gaat om de combinatie.

Laat u testen, dan gebeurt dat 's ochtends tussen 7 en 10 uur, want dan is testosteron het hoogst. Kom nuchter. Wie al gegeten heeft, kan een uitslag krijgen die meer dan 30 procent te laag uitvalt (bron).

Is de uitslag lager dan 11 nmol/l, dan volgt na een paar weken een tweede meting en telt het gemiddelde. Laat het niet meten terwijl u acuut ziek bent, want een acute ziekte kan het testosteron drukken. Werkt u 's nachts, dan gebeurt de meting nuchter en na een goede slaap.

Hoe worden testosteronwaarden beoordeeld?

Meestal meet het lab het totale testosteron. Volgens de huisartsenrichtlijn ligt dat normaal tussen 12 en 40 nmol/l.

Toch gebruikt elk lab in Nederland een eigen referentiewaarde, omdat niet elk lab op dezelfde manier meet, en sommige labs werken ook met waarden per leeftijd. De uitslag kan rond de 20 procent verschillen. Een grens is dus geen harde scheidslijn.

Bij welke waarde het een tekort is, is een afspraak. Internationaal geldt een tekort als mogelijk bij een herhaalde waarde onder 12 nmol/l, en als zeer waarschijnlijk onder 8. De urologen gebruiken 12 nmol/l als grens. Huisartsen overwegen een verwijzing bij een gemiddelde onder 11 nmol/l, een grens die ze met de urologen hebben afgesproken.

Maar 2 procent van het testosteron zit vrij in het bloed. Ongeveer 60 procent zit stevig vast aan een eiwit dat SHBG heet, en ongeveer 38 procent losjes aan albumine. Alleen het vrije deel en het deel aan albumine kunnen hun werk doen.

De hoeveelheid SHBG verschilt: die stijgt bijvoorbeeld met de leeftijd en daalt bij ernstig overgewicht (obesitas) en diabetes type 2. Dan geeft het totale testosteron een vertekend beeld, en kan de arts het vrije testosteron laten berekenen uit totaal testosteron, SHBG en albumine.

Ook andere dingen tellen mee. Kort na een zaadlozing, en bij regelmatige zaadlozingen, is het testosteron hoger. Chronische ziektes zoals hiv, COPD, diabetes en kanker verlagen het juist, net als de medicijnen die hierboven staan.

En cijfers zijn niet alles. Bij oudere mannen is het verband tussen testosteron en seksuele klachten onduidelijk.

Sfeerbeeld: een lege spreekkamer met een bureau, twee stoelen, een plant en een glas water

Wat er gebeurt bij een te lage uitslag

Is het gemiddelde van twee ochtendmetingen lager dan 11 nmol/l, dan overweegt de huisarts een verwijzing naar de uroloog. In sommige regio's kan dat ook een endocrinoloog (hormoonarts) of een arts-seksuoloog zijn. De specialist zoekt eerst uit waar het tekort vandaan komt. Hij meet daarvoor ook LH en prolactine, omdat een probleem in de hypofyse moet worden uitgesloten.

Bij overgewicht is afvallen de eerste stap, met minder calorieën en meer bewegen. Dat geeft een kleine stijging van het testosteron, en hoe meer gewicht eraf gaat, hoe groter de stijging. Testosteron als medicijn, bijvoorbeeld als gel of injectie, is alleen bedoeld voor mannen met klachten én een duidelijk en herhaald te lage waarde. Wie het gebruikt, krijgt controles van het PSA (een prostaatwaarde) en meestal ook van het Hb.

Twee kanttekeningen. Bij erectieproblemen met een laag testosteron is volgens de huisartsenrichtlijn onzeker of testosteron helpt, en bij een normaal testosteron werkt het niet. Staan de erectieproblemen op de voorgrond, dan heeft een erectiepil (een PDE-5-remmer) volgens diezelfde richtlijn de voorkeur.

En wie nog vader wil worden, krijgt geen testosteron, omdat het de aanmaak van zaadcellen remt. Meer hierover leest u in onze uitleg over testosterontherapie.

Sfeerbeeld: een man wandelt, van achteren gezien, over een bospad in de herfstochtend

Wat u nu kunt doen

Passen een paar van deze klachten bij u, dan is dat geen reden voor paniek. Begin met overzicht en schrijf een paar weken op wat u merkt.

Heeft u een erectie als u wakker wordt, of bij masturberen? Hoe is het met uw zin en uw slaap? Meet ook even uw buikomvang.

Gezond eten en bewegen, ook krachttraining, afvallen bij overgewicht, genoeg slaap en minder stress kunnen de eigen aanmaak van testosteron helpen. Beweeg elke dag minstens een half uur stevig, zoals wandelen of fietsen. Rook niet en drink met mate. Bij erectieproblemen kunnen deze adviezen enige verbetering geven, al is vooraf niet te zeggen of dat gebeurt en hoeveel.

Hoe voeding en training meehelpen, leest u in voeding en testosteron en in krachttraining en testosteron. Het hele plan staat in testosteron verhogen na uw 40ste. Denkt u aan een supplement, lees dan eerst onze vergelijking van testosteronsupplementen.

Praat erover met uw partner, op een rustig moment en niet tijdens het vrijen. Blijven de klachten, of zitten ze u dwars, maak dan een afspraak met de huisarts en neem uw lijstje mee. De huisarts is gewend om over seks te praten.

Hulpmiddelen en speeltjes bij een minder stevige erectie

Speeltjes geven u geen extra testosteron of energie. Ze kunnen vrijen wel makkelijker en leuker maken als de erectie minder stevig is. De huisartsenrichtlijn noemt zelf drie soorten hulpmiddelen: vibrerende speeltjes die de prikkeling versterken, een penisring en een vacuümpomp. Ze worden niet vergoed door de zorgverzekering.

Een penisring helpt vooral als de erectie in het begin goed is, maar te snel wegzakt. Onze Cockring Basic is rekbaar maar blijft stug, zodat hij goed blijft zitten. Wij lieten hem door twaalf testers beoordelen: tien waren enthousiast, twee niet. Kees noemde hem de meest effectieve ring die hij had geprobeerd, en Arjan vond dat de ring niet verschuift.

Let wel op de maat. Bij Kees paste de S aan de basis van de penis, maar achter de balzak zat die te strak en paste de M beter. De twee testers die afhaakten wilden juist een heel rekbare of een dunnere ring, en daarvoor is dit model niet de juiste keuze.

Gebruik er alleen glijmiddel op waterbasis bij, want glijmiddel op siliconen- of oliebasis tast het materiaal aan. Draag een ring niet langer dan dertig minuten achtereen, en doe hem direct af bij tintelingen, gevoelloosheid of pijn.

Met een vacuümpomp zuigt u bloed in de penis, en een drukring houdt de erectie vast. De Vacurex Erectie Handpomp is al jaren onze meest verkochte handpomp, juist omdat hij eenvoudig en degelijk is. U pompt zelf, zodat u precies bepaalt hoe snel de druk oploopt. Bouw de druk rustig op, stop direct bij pijn, tintelingen, gevoelloosheid of verkleuring, en laat de drukring niet langer dan dertig minuten zitten.

Volgens de huisartsenrichtlijn wordt de penis er wel groter van, maar niet volledig stijf. Vaak is het zinvol om voor een pomp eerst naar de uroloog te gaan, en bij bloedverdunners of een stollingsstoornis is een pomp niet geschikt.

Wil de erectie helemaal niet meewerken, dan is er de Pulse Duo. Die stimuleert het toompje aan de onderkant van de eikel, ook als de penis slap is, en een tweede motor aan de buitenkant is voor uw partner. Onze tester Henk beoordeelde het vorige model al hoog voor solo gebruik, met twee aandachtspunten: het geluid op de hogere standen en het comfort van het materiaal. Bij de Duo zijn die punten aangepakt: hij is stiller zonder aan kracht in te leveren, en de siliconen vleugels zijn zachter en flexibeler.

Gebruik er alleen glijmiddel op waterbasis bij, want siliconen glijmiddel tast het materiaal aan, en stop bij ongemak of overgevoeligheid. Meer keuze staat bij onze hulpmiddelen bij erectieproblemen en de speeltjes voor hem. Een uitgebreide vergelijking vindt u in de beste seksspeeltjes bij erectiestoornissen, en twijfelt u wat bij u past, doe dan de mannentest.

Veelgestelde vragen

Hoe weet u of uw testosteron te laag is?

Aan klachten alleen is het niet te zien. Het meest zeggen minder zin in seks, erectieproblemen en minder ochtenderecties, zeker samen met moeheid, een sombere stemming, minder motivatie of moeite met zware inspanning. Zekerheid is er pas als bij die klachten ook twee keer een te lage waarde wordt gemeten, 's ochtends voor 10 uur en nuchter.

Wat doet een laag testosteron met lichaam en geest?

Mannen met een tekort hebben vaak minder zin in seks en minder stevige erecties. Het lichaam krijgt meer buikvet en minder spiermassa, en bij een ernstig tekort worden de botten zwakker. In het hoofd gaat het om een sombere stemming, minder motivatie, moeheid en soms moeite met concentreren. Hoe sterk dat is, verschilt per man.

Hoe voelt vermoeidheid door een laag testosteron?

Aan het gevoel is dat niet te herkennen, want moeheid kan door veel dingen komen. De huisartsenrichtlijn spreekt bij een tekort van extreme moeheid, samen met andere klachten zoals minder zin in seks, stemmingsveranderingen en spierzwakte. Bent u alleen moe, dan levert een bloedtest bijna nooit iets op. Duurt de moeheid langer dan een maand, bel dan de huisarts.

Wat zijn de symptomen van de penopauze bij mannen?

Penopauze is een woord uit de volksmond; in de richtlijnen van huisartsen en urologen komt het niet voor. Artsen spreken van een testosterontekort, bij oudere mannen ook van laat hypogonadisme. De symptomen zijn dezelfde als hierboven: vooral minder zin, erectieproblemen en minder ochtenderecties, en verder moeheid, somberheid en minder motivatie. Een plotselinge daling, zoals de naam doet denken, is het niet: bij gezonde mannen daalt testosteron maar langzaam.

Is testosteron nodig voor een erectie?

Testosteron maakt zelf geen opwinding, maar is wel nodig om opgewonden te kunnen raken. Een erectie hangt daarnaast af van gedachten, gevoelens, zenuwen en bloedvaten, en bij erectieproblemen zijn er vaak meer oorzaken tegelijk. Staan de erectieproblemen op de voorgrond, dan heeft een erectiepil volgens de huisartsenrichtlijn de voorkeur boven testosteron.

Helpt een gezondere leefstijl bij een laag testosteron?

Bij overgewicht een beetje: afvallen met minder eten en meer bewegen geeft een kleine stijging, en hoe meer gewicht eraf gaat, hoe groter de stijging. Ook krachttraining, genoeg slaap en minder stress kunnen de eigen aanmaak helpen. Het hele plan staat in testosteron verhogen na uw 40ste.

Moet u zich zorgen maken als u een paar symptomen herkent?

Meestal niet. De meeste van deze klachten hebben meer dan een oorzaak, en het gaat om de combinatie. Houden de klachten aan of zitten ze u dwars, bespreek ze dan met de huisarts. Bij deze signalen wacht u niet af:

  • Een zaadbal voelt harder en dikker aan: bel binnen een dag.
  • Opeens heftige pijn in de balzak: bel meteen, het kan een gedraaide zaadbal zijn.
  • Een borst is in korte tijd gegroeid: maak een afspraak. Groeit een borst en voelt u een knobbeltje of een deukje, of komt er vocht uit de tepel: bel.
  • U bent moe en valt af zonder dat u dat wilt, u zweet 's nachts meer dan u gewend bent, of u raakt buiten adem terwijl u weinig doet: bel.
  • Gedachten aan zelfdoding: bel gratis 113, dag en nacht. Maakt u plannen, bel dan direct uw huisarts of de huisartsenpost.

Heeft u naast klachten van een tekort ook hoofdpijn of moeite met zien, noem dat dan zeker bij de huisarts. Volgens de urologen kan dat wijzen op een probleem in de hypofyse.

Bronnen en verantwoording

Voor specialisten is er geen aparte Nederlandse richtlijn over testosterontekort, alleen een module in de richtlijn Mannelijke subfertiliteit; Nederlandse urologen volgen daarom de Europese richtlijn (EAU). Deze tekst steunt op die richtlijnen, de huisartsenrichtlijnen en Thuisarts; waar het bewijs zwak is, staat dat erbij. Productinformatie en testerervaringen komen van onze eigen productpagina's.

  1. Nederlands Huisartsen Genootschap (2015, laatste aanpassing 2023). NHG-Standaard Seksuele klachten (M87). bekijk bron
  2. Nederlands Huisartsen Genootschap (2024, laatste aanpassing 2025). NHG-Standaard Fractuurpreventie (M69). bekijk bron
  3. Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (2026). Richtlijn Mannelijke subfertiliteit, module Hypogonadisme. Richtlijnendatabase, Federatie Medisch Specialisten. bekijk bron
  4. Federatie Medisch Specialisten. Richtlijnendatabase (overzicht van de richtlijnen voor medisch specialisten). bekijk bron
  5. Nederlandse Vereniging voor Urologie. Richtlijnen (gebruik van de EAU-richtlijn zolang er geen Nederlandse richtlijn is). bekijk bron
  6. European Association of Urology (2026). EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, hoofdstuk Male Hypogonadism. EAU Guidelines Office, Arnhem. bekijk bron
  7. Corona G, Rastrelli G, Monami M e.a. (2013). Body weight loss reverts obesity-associated hypogonadotropic hypogonadism: a systematic review and meta-analysis. European Journal of Endocrinology, 168(6). bekijk bron
  8. Thuisarts.nl (NHG). Mijn penis wordt minder stijf. bekijk bron
  9. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb minder zin in seks. bekijk bron
  10. Thuisarts.nl (NHG). Ik wil weten hoe seks kan veranderen als ik ouder word. bekijk bron
  11. Thuisarts.nl (NHG). Ik wil seksuele klachten bespreken met mijn huisarts. bekijk bron
  12. Thuisarts.nl (NHG). Ik ben moe. Wat kan het zijn? bekijk bron
  13. Thuisarts.nl (NHG). Ik ben een man en mijn borsten groeien (gynaecomastie). bekijk bron
  14. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb bloedarmoede. bekijk bron
  15. Thuisarts.nl (NHG). Ik wil weten of ik botontkalking heb. bekijk bron
  16. Thuisarts.nl (NHG). Ik heb pijn in mijn balzak. bekijk bron
  17. Thuisarts.nl (NHG). Ik wil mijn zaad laten onderzoeken. bekijk bron
  18. Thuisarts.nl (NHG). Ik voel me somber. bekijk bron
  19. Thuisarts.nl (NHG). Ik zweet veel. bekijk bron
  20. Thuisarts.nl (NHG). Ik denk dat ik slaap-apneu heb. bekijk bron
  21. Thuisarts.nl (NHG). Ik wil weten of ik een gezond gewicht heb. bekijk bron

Laatst bijgewerkt op 19 oktober 2026.

Reactie plaatsen

Let op: opmerkingen moeten worden goedgekeurd voordat ze worden gepubliceerd.